Quy trình chọn rơm và xử lý nguyên liệu trồng nấm rơm ngoài trời đúng kỹ thuật.

Nấm rơm là một trong những loại nấm ăn có giá trị kinh tế, thời gian sinh trưởng ngắn và phù hợp với điều kiện thời tiết sản xuất của tỉnh An Giang. Việc tận dụng nguồn rơm rạ sau thu hoạch lúa để trồng nấm không chỉ góp phần nâng cao giá trị phụ phẩm nông nghiệp mà còn hạn chế tình trạng đốt rơm rạ ngoài đồng, hướng đến sản xuất nông nghiệp tuần hoàn, thân thiện với môi trường.

Để trồng nấm rơm ngoài trời đạt năng suất và chất lượng tốt, khâu lựa chọn nguyên liệu, chuẩn bị mặt bằng và xử lý rơm trước khi chất mô, cấy giống có vai trò rất quan trọng. Dưới đây là quy trình hướng dẫn kỹ thuật chuẩn bị nền đất, lựa chọn và xử lý rơm làm nguyên liệu trồng nấm rơm ngoài trời.

1. Các bước chuẩn bị nền đất như sau: 

Nền đất trồng nấm rơm cần được lựa chọn và chuẩn bị kỹ nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình sinh trưởng, phát triển của sợi nấm, đồng thời hạn chế tình trạng ngập úng, thất thoát nhiệt và độ ẩm trong mô nấm.

Nên chọn khu vực có nền đất cao hơn mặt bằng xung quanh, đặc biệt đối với sản xuất trong mùa mưa. Khu vực trồng cần có hệ thống rãnh thoát nước để đảm bảo nước mưa không đọng lại hoặc gây ngập úng các mô nấm.

Bước 1. Vệ sinh và xử lý mặt bằng

Cuốc sạch cỏ dại, thu gom các loại tàn dư thực vật, xới đất và phơi ải từ 1–2 ngày để làm sạch mặt bằng, tạo điều kiện thuận lợi cho việc bố trí các luống trồng nấm.

Bước 2. Xác định hướng làm luống

Tiến hành xác định hướng bố trí các luống mô nấm phù hợp với điều kiện thực tế tại khu vực sản xuất. Nên bố trí luống mô theo hướng gió và hướng nắng phù hợp, hạn chế gió thổi trực tiếp và ánh nắng chiếu mạnh kéo dài làm mô nấm bị mất nước, khô nóng.

Bước 3. Đào rãnh giữa các luống

Tiến hành đào rãnh thoát nước giữa các luống, với kích thước tham khảo:

  • Độ sâu đáy rãnh: khoảng 15 cm.
  • Chiều rộng đáy rãnh: khoảng 10 cm.
  • Chiều dài: phụ thuộc vào chiều dài luống mô nấm.

Bước 4. Hoàn thiện hệ thống rãnh

Vét sạch đất dưới đáy rãnh, đồng thời thu gom và kéo phần đất thừa sang hai bên để tạo bờ luống thẳng hàng, thuận tiện cho việc bố trí và chăm sóc mô nấm.

Bước 5. Đào rãnh thoát nước xung quanh khu vực trồng

Đào rãnh thoát nước bao quanh khu vực sản xuất. Các rãnh thoát nước xung quanh cần được kết nối với hệ thống rãnh giữa các luống để đảm bảo nước mưa được thoát ra ngoài nhanh chóng, không gây ngập úng khu vực trồng nấm.

2. Lựa chọn nguyên liệu rơm trồng nấm

Rơm rạ là nguồn nguyên liệu chính cung cấp dinh dưỡng và tạo môi trường thuận lợi cho nấm rơm sinh trưởng, phát triển. Chất lượng nguyên liệu đầu vào ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả năng suất thu hoạch.

Lựa chọn nguyên liệu rơm chất lượng

Tiêu chuẩn lựa chọn rơm:

  • Chọn rơm khô, sạch, có màu vàng sáng, không bị mục nát.
  • Không sử dụng rơm bị nhiễm nấm mốc, rơm bị ngấm nước mưa trong nhiều ngày dẫn đến nhũn, thối hoặc phân hủy.
  • Không sử dụng rơm bị dính dầu mỡ, hóa chất, thuốc bảo vệ thực vật hoặc các chất có nguy cơ gây ảnh hưởng đến sự sinh trưởng của nấm.
  • Ưu tiên sử dụng nguồn rơm sau thu hoạch lúa được thu gom, bảo quản và xử lý đúng kỹ thuật.

Đặc biệt, có thể ưu tiên sử dụng nguồn rơm từ các ruộng mô hình thực hiện theo Chương trình “Sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp phục vụ Đề án phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long”. Việc tận dụng nguồn rơm từ các mô hình này góp phần thúc đẩy liên kết giữa sản xuất lúa chất lượng cao, tận dụng phụ phẩm và phát triển các mô hình kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp.

Tốt nhất nên sử dụng rơm ngay sau thu hoạch, được thu gom và bảo quản phù hợp, sau đó tiến hành xử lý trước khi đưa vào trồng nấm.

3. Quy trình xử lý rơm trước khi trồng nấm

Làm ướt và ủ rơm

Sau khi lựa chọn được nguồn rơm đạt yêu cầu, tiến hành xử lý nguyên liệu theo các bước sau:

Bước 1. Làm ướt cuộn rơm

Rơm sau khi thu gom, vận chuyển về khu vực trồng nấm cần được làm ướt bằng cách sử dụng máy bơm hoặc vòi tưới nước.

Tiến hành tưới nước đều lên các cuộn rơm để nước thấm sâu vào bên trong, giúp rơm hút đủ nước, tạo độ ẩm cần thiết cho quá trình ủ nguyên liệu.

Đối với rơm khô, cần tưới đẫm để đảm bảo toàn bộ cuộn rơm được thấm nước. Sau khi làm ướt, để rơm từ 3–5 ngày rồi tiến hành ủ đống lần thứ nhất.

Bước 2. Ủ đống rơm lần thứ nhất

Ủ đống rơm là công đoạn quan trọng nhằm tạo điều kiện cho các quá trình phân giải chất hữu cơ diễn ra, giúp nguyên liệu trở nên phù hợp hơn cho sự phát triển của nấm rơm.

Cách tiến hành:

  • Chuẩn bị kệ lót đống ủ tại vị trí sạch sẽ, khô ráo, thuận tiện cho việc đảo và xử lý rơm.
  • Đặt cọc thông khí ở giữa kệ ủ nhằm tạo điều kiện lưu thông không khí trong đống rơm.
  • Sử dụng dao hoặc rựa để cắt các cuộn rơm đã được làm ướt.
  • Xếp từng lớp rơm lên kệ ủ. Khi xếp cần đưa rơm vào các góc trước, sau đó bổ sung rơm vào giữa và nén chặt để tạo độ đồng đều.
  • Mỗi lớp rơm sau khi xếp có độ dày khoảng 15–20 cm.
  • Tiếp tục xếp và nén các lớp rơm, tạo thành đống ủ có hình khối vuông vắn, cân đối.
  • Khi đống ủ cao dần, thu nhỏ phần phía trên để tạo hình đống ủ gọn và ổn định cho đến khi sử dụng hết lượng rơm cần xử lý.

Lưu ý về kích thước đống ủ:

  • Chiều cao đống ủ: khoảng 1,5 m.
  • Chiều rộng đống ủ: khoảng 3 m.
  • Chiều dài: tùy thuộc vào lượng rơm cần xử lý.

Đối với trường hợp cần xử lý số lượng rơm lớn, nên kéo dài đống ủ thay vì tăng chiều cao hoặc chiều rộng quá mức. Đồng thời, cần bố trí nhiều cọc thông khí, khoảng cách giữa các cọc thông khí khoảng 1,5 m.

Sau khi hoàn thành đống ủ, sử dụng bạt nilon phủ kín xung quanh đống rơm. Chừa hở phần chân đống ủ và khu vực mặt đống ủ quanh các cọc thông khí để tạo điều kiện lưu thông không khí. Dùng dây nhựa buộc chặt bạt xung quanh, hạn chế bạt bị xê dịch trong quá trình ủ.

Bước 3. Đảo và ủ đống rơm lần thứ hai

Sau khi ủ đống lần thứ nhất khoảng 7–10 ngày, tiến hành đảo rơm và thực hiện ủ đống lần thứ hai.

Công đoạn đảo rơm giúp điều chỉnh độ đồng đều về nhiệt độ, độ ẩm giữa các vị trí trong đống ủ, tạo điều kiện để nguyên liệu được xử lý đồng đều hơn.

Cách tiến hành:

1. Chuẩn bị khu vực đảo rơm

Trải bạt nilon tại vị trí dự kiến đảo đống rơm để thuận tiện cho việc thu gom và phân loại nguyên liệu. Sau đó, tháo dây nhựa và lớp bạt phủ bên ngoài đống ủ.

2. Kiểm tra nhiệt độ đống ủ

Sử dụng nhiệt kế để đo nhiệt độ tại nhiều vị trí khác nhau trong đống ủ, ghi nhận các kết quả và tính nhiệt độ trung bình.

Kiểm tra độ ẩm rơm trước khi chất mô

Nhiệt độ đống ủ đạt yêu cầu khi nhiệt độ trung bình từ 70°C trở lên (≥70°C).

Việc kiểm tra nhiệt độ giúp đánh giá quá trình sinh nhiệt trong đống ủ, làm cơ sở theo dõi và điều chỉnh quá trình xử lý nguyên liệu.

3. Làm tơi và phân loại rơm

Sử dụng cào sắt làm tơi đống rơm, sau đó phân chia nguyên liệu thành hai phần:

  • Phần vỏ: Bao gồm lớp rơm ở đáy, lớp trên bề mặt và các lớp rơm phía ngoài xung quanh đống ủ.
  • Phần ruột: Bao gồm lớp rơm nằm ở khu vực giữa đống ủ.

Việc phân chia giúp thuận tiện cho quá trình đảo rơm, đảm bảo các lớp nguyên liệu được chuyển đổi vị trí phù hợp.

4. Kiểm tra và điều chỉnh độ ẩm rơm

Sau khi làm tơi, để rơm nguội bớt và tiến hành kiểm tra độ ẩm bằng phương pháp nắm và vắt rơm bằng tay.

Cách kiểm tra: Lấy một nắm rơm, dùng hai tay vắt mạnh để quan sát lượng nước thoát ra.

Các trường hợp cần lưu ý:

  • Độ ẩm đạt yêu cầu: Khi vắt mạnh, nước chảy ra thành từng giọt, đứt quãng.
  • Độ ẩm quá cao: Khi vắt mạnh, nước chảy thành dòng liên tục. Trường hợp này cần làm tơi và trải rộng rơm để thoát bớt hơi nước, giảm độ ẩm.

Độ ẩm quá thấp: Khi vắt mạnh nhưng không có nước chảy ra. Cần bổ sung thêm nước vôi có pH từ 8–9, tưới đều để điều chỉnh độ ẩm nguyên liệu.

5. Tiến hành ủ đống lần thứ hai

Sau khi điều chỉnh độ ẩm, tiến hành ủ đống lần thứ hai tương tự như quy trình ủ lần thứ nhất.

Tuy nhiên, cần đặc biệt chú ý đến việc đảo vị trí các lớp rơm:

  • Đưa phần vỏ của đống ủ lần thứ nhất vào phía trong.
  • Chuyển phần ruột của đống ủ lần thứ nhất ra phía ngoài.

Cách đảo này giúp các lớp rơm được xử lý đồng đều hơn, hạn chế tình trạng một số vị trí trong đống ủ chưa đạt yêu cầu.

Bước 4. Làm tơi rơm và để nguội trước khi đóng mô, cấy giống

Sau khi ủ đống lần thứ hai khoảng 5–7 ngày, tiến hành lấy rơm ra khỏi đống ủ, làm tơi và để nguội trước khi đưa vào đóng mô, cấy giống.

Cách tiến hành:

  • Sử dụng cào sắt hoặc dùng tay làm tơi rơm từ trong đống ủ.
  • Trải rơm ra khu vực sạch, tạo điều kiện thoát nhiệt và giúp nguyên liệu nguội đồng đều.
  • Tiếp tục đảo nhẹ để giảm nhiệt độ nguyên liệu xuống dưới 35°C.
  • Kiểm tra độ ẩm rơm trước khi đóng mô và cấy giống.

Yêu cầu kỹ thuật đối với rơm sau xử lý:

  • Nhiệt độ nguyên liệu: dưới 35°C.
  • Độ ẩm nguyên liệu: từ 70–75%.
  • Rơm tương đối đồng đều về độ ẩm, không bị quá khô hoặc quá ướt.
  • Không có dấu hiệu mốc, thối hoặc phân hủy bất thường.

Đây là những điều kiện quan trọng nhằm tạo môi trường thuận lợi cho hệ sợi nấm phát triển sau khi cấy giống.

4. Một số lưu ý kỹ thuật trong quá trình xử lý rơm

Để đảm bảo chất lượng nguyên liệu và hạn chế rủi ro trong quá trình sản xuất nấm rơm ngoài trời, người trồng cần lưu ý một số vấn đề sau:

Lưu ý kỹ thuật trong quá trình xử lý rơm
  • Lựa chọn nguồn rơm sạch, có chất lượng đồng đều, không bị nhiễm hóa chất hoặc nấm mốc.
  • Khu vực xử lý và ủ rơm cần sạch sẽ, cao ráo, tránh nước mưa chảy tràn vào đống ủ.
  • Bố trí cọc thông khí phù hợp với kích thước đống ủ, không làm đống ủ quá lớn gây khó khăn cho việc kiểm soát nhiệt độ và độ ẩm.
  • Theo dõi nhiệt độ đống ủ thường xuyên, kiểm tra tại nhiều vị trí để đánh giá mức độ đồng đều.
  • Chú ý kiểm tra và điều chỉnh độ ẩm trong quá trình đảo rơm, tránh để nguyên liệu quá khô hoặc quá ướt.
  • Chỉ tiến hành đóng mô và cấy giống khi rơm đã nguội, đạt nhiệt độ và độ ẩm theo yêu cầu kỹ thuật.

Lựa chọn nguyên liệu và xử lý rơm đúng kỹ thuật là một trong những yếu tố quan trọng quyết định hiệu quả sản xuất nấm rơm ngoài trời. Việc sử dụng nguồn rơm sạch, chất lượng tốt, kết hợp với quy trình làm ướt, ủ đống, đảo rơm và kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm phù hợp sẽ góp phần tạo ra nguồn nguyên liệu đạt yêu cầu trước khi chất mô và cấy giống.

Đặc biệt, việc tận dụng rơm rạ từ các mô hình sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp để phát triển nghề trồng nấm rơm không chỉ góp phần gia tăng giá trị kinh tế trên cùng diện tích đất sản xuất mà còn thúc đẩy sử dụng hiệu quả phụ phẩm nông nghiệp, giảm thiểu đốt rơm rạ và hướng đến nền nông nghiệp xanh, tuần hoàn, bền vững tại An Giang.

Bài và ảnh: Nguyễn Lê Vinh