Trong bối cảnh lao động nông thôn ngày càng già hóa, chi phí sản xuất tăng cao và biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp, cơ giới hóa đang trở thành một trong những giải pháp trọng tâm để nâng cao sức cạnh tranh của ngành nông nghiệp. Đây cũng là nội dung xuyên suốt được các chuyên gia, nhà quản lý, doanh nghiệp và hợp tác xã trao đổi tại Hội thảo “Đẩy mạnh cơ giới nông nghiệp – Giải pháp nâng cao năng suất, giảm chi phí, thích ứng biến đổi khí hậu” do Trung tâm Khuyến nông Quốc gia tổ chức ngày 24/7 tại TP. Hồ Chí Minh.
Hội thảo do Trung tâm Khuyến nông Quốc gia tổ chức với sự tham dự của ông Lê Quốc Thanh, Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Quốc gia; ông Lê Viết Bình, Phó Chánh Văn phòng kiêm Trưởng Cơ quan đại diện phía Nam Bộ Nông nghiệp và Môi trường; bà Huỳnh Kim Định, Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Quốc gia cùng đại diện các sở, ngành, viện nghiên cứu, doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân đến từ nhiều tỉnh, thành khu vực phía Nam.
Cơ giới hóa không còn là lựa chọn mà là yêu cầu tất yếu
Tại buổi hội thảo, nhiều đại biểu cho rằng cơ giới hóa đang bước sang một giai đoạn phát triển mới. Nếu trước đây mục tiêu chủ yếu là thay thế sức lao động thủ công thì hiện nay cơ giới hóa được xem là nền tảng của nông nghiệp hiện đại, gắn chặt với chuyển đổi số, nông nghiệp chính xác và sản xuất phát thải thấp.
Theo đó, máy móc không chỉ xuất hiện ở khâu làm đất hay thu hoạch mà đã tham gia gần như toàn bộ chuỗi sản xuất, từ gieo sạ, cấy, bón phân, phun thuốc bảo vệ thực vật, tưới tiêu, thu hoạch đến sấy, bảo quản và chế biến sau thu hoạch. Sự phát triển của máy bay không người lái (drone), máy cấy, hệ thống tưới thông minh, cảm biến đồng ruộng và các phần mềm quản lý sản xuất đang giúp người nông dân chuyển từ phương thức canh tác dựa trên kinh nghiệm sang quản lý bằng dữ liệu.
Điểm khác biệt của cơ giới hóa hiện đại không chỉ nằm ở việc “làm nhanh hơn” mà còn ở khả năng làm chính xác hơn. Các thiết bị ứng dụng công nghệ số có thể xác định đúng vị trí cần phun thuốc, bón phân theo nhu cầu của cây trồng, quản lý lượng nước tưới hợp lý, từ đó giảm chi phí vật tư đầu vào, hạn chế thất thoát, giảm ô nhiễm môi trường và nâng cao chất lượng nông sản. Đây cũng là những giải pháp quan trọng để thực hiện các quy trình canh tác tiên tiến như “1 phải, 5 giảm”, quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), quản lý nước tưới ngập – khô xen kẽ (AWD) và Đề án phát triển bền vững 1 triệu héc-ta lúa chất lượng cao, phát thải thấp vùng Đồng bằng sông Cửu Long.
Một vấn đề được nhiều đại biểu đặc biệt nhấn mạnh là già hóa lao động nông thôn. Hiện nay, lực lượng lao động trực tiếp sản xuất nông nghiệp ngày càng lớn tuổi, trong khi lao động trẻ có xu hướng chuyển sang lĩnh vực công nghiệp, dịch vụ hoặc làm việc tại các đô thị. Tình trạng thiếu hụt lao động thời vụ vào các giai đoạn gieo sạ, chăm sóc và thu hoạch đang diễn ra ở nhiều địa phương, kéo theo chi phí nhân công ngày càng tăng. Trong bối cảnh đó, cơ giới hóa không còn đơn thuần là giải pháp nâng cao năng suất mà đã trở thành điều kiện để duy trì năng lực sản xuất, bảo đảm tiến độ mùa vụ và nâng cao sức cạnh tranh của ngành nông nghiệp.
Các đại biểu tham dự cũng chia sẻ, trong xu thế hội nhập và yêu cầu ngày càng cao từ các thị trường xuất khẩu, cơ giới hóa cần được phát triển đồng bộ với chuyển đổi số, tự động hóa và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI). Đây sẽ là nền tảng để hình thành các vùng sản xuất thông minh, minh bạch dữ liệu, đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc, giảm phát thải khí nhà kính và từng bước hiện thực hóa mục tiêu phát triển nền nông nghiệp xanh, tuần hoàn và bền vững.
Cần phát triển cơ giới hóa theo chuỗi giá trị
Bên cạnh những kết quả tích cực, các ý kiến của các đại biểu trong hội thảo cũng thẳng thắn nhìn nhận quá trình cơ giới hóa nông nghiệp vẫn còn nhiều điểm nghẽn cần được tháo gỡ. Mức độ ứng dụng máy móc giữa các vùng, các ngành hàng chưa đồng đều; nhiều khâu trong sản xuất, đặc biệt ở cây ăn trái, rau màu và chăn nuôi vẫn phụ thuộc nhiều vào lao động thủ công.
Một trong những khó khăn lớn hiện nay là quy mô sản xuất còn manh mún, đất đai phân tán khiến việc đầu tư và khai thác hiệu quả máy móc hiện đại gặp nhiều trở ngại. Trong khi đó, chi phí đầu tư thiết bị có giá trị lớn, thời gian thu hồi vốn kéo dài khiến nhiều hộ nông dân khó tiếp cận nếu không có sự hỗ trợ về tín dụng hoặc liên kết sản xuất. Ở nhiều địa phương, dịch vụ cơ giới hóa chưa phát triển tương xứng; số lượng đơn vị cung ứng dịch vụ, nhân lực kỹ thuật vận hành, sửa chữa và bảo dưỡng máy nông nghiệp còn hạn chế, ảnh hưởng đến khả năng mở rộng ứng dụng công nghệ.
Từ thực tiễn đó, nhiều ý kiến cho rằng cơ giới hóa chỉ phát huy hiệu quả khi được đặt trong chuỗi giá trị nông sản. Thay vì đầu tư riêng lẻ, cần tổ chức lại sản xuất theo mô hình hợp tác xã, tổ hợp tác và các vùng nguyên liệu tập trung, qua đó tạo điều kiện để doanh nghiệp đầu tư máy móc, cung cấp dịch vụ cơ giới hóa đồng bộ từ làm đất, gieo trồng, chăm sóc đến thu hoạch và sau thu hoạch. Cách tiếp cận này không chỉ giúp giảm chi phí đầu tư cho từng hộ mà còn nâng cao hiệu quả sử dụng thiết bị, giảm tổn thất sau thu hoạch và nâng cao chất lượng nông sản.
Nhiều đại biểu cũng đề xuất Nhà nước tiếp tục hoàn thiện các chính sách hỗ trợ tín dụng, khuyến khích doanh nghiệp nghiên cứu, sản xuất và thương mại hóa các loại máy nông nghiệp phù hợp với điều kiện canh tác của từng vùng sinh thái; đồng thời đẩy mạnh đào tạo nguồn nhân lực kỹ thuật, xây dựng mạng lưới dịch vụ cơ giới hóa chuyên nghiệp ngay tại địa phương.
Giám đốc KNQG mong muốn qua hội thảo lần này, cơ giới hóa không chỉ đơn thuần là đưa máy móc vào đồng ruộng mà còn là quá trình đổi mới phương thức sản xuất, nâng cao trình độ quản lý và từng bước hình thành nền nông nghiệp thông minh.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng rõ nét, yêu cầu về chất lượng nông sản ngày càng cao và nguồn lao động nông thôn có xu hướng suy giảm, việc đẩy mạnh cơ giới hóa gắn với chuyển đổi số và liên kết sản xuất sẽ là nền tảng quan trọng để nâng cao năng suất, giảm chi phí, gia tăng giá trị nông sản và phát triển nông nghiệp theo hướng xanh, hiện đại và bền vững.
Bài và ảnh: Lê Giang
