Trong những ngày thu hoạch lúa lúa vụ Hè Thu, cánh đồng của Chi nhánh 1 Hợp tác xã Nông nghiệp Nông Thuận Phát đã rộn ràng tiếng máy. Những chiếc máy gặt đập liên hợp lần lượt tiến vào ruộng lúa chín vàng, cuốn theo sau là dòng người nông dân, cán bộ kỹ thuật và đại diện các sở, ngành đến dự Ngày hội thu hoạch lúa ứng dụng cơ giới hóa vào sản xuất. Không khí náo nhiệt hòa lẫn với sự nghiêm túc của một hội nghị chuyên đề mang tên “Sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp theo chuỗi giá trị” – một hợp phần quan trọng trong Đề án phát triển bền vững một triệu héc-ta chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long.
Khi cơ giới hóa không còn là chuyện lạ
Với những nông dân gắn bó cả đời với cây lúa, hình ảnh máy móc thay thế sức người trên đồng ruộng đã không còn xa lạ. Nhưng điều khiến ngày hội năm nay khác biệt là cách cơ giới hóa được đặt trong một chuỗi liên kết chặt chẽ: từ khâu làm đất, sạ hàng, quản lý nước, đến thu hoạch và vận chuyển, tất cả đều được đồng bộ hóa nhằm giảm chi phí, giảm thất thoát và quan trọng nhất là giảm phát thải khí nhà kính.
Trên bờ ruộng, đại diện hợp tác xã Nông Thuận Phát cho biết, việc áp dụng máy gặt đập liên hợp kết hợp với quy trình canh tác “1 phải 5 giảm”, tưới ngập khô xen kẽ đã giúp giảm đáng kể lượng nước tưới và giảm phát sinh khí mê-tan trong suốt vụ mùa. Năng suất không những không giảm mà còn ổn định hơn, chi phí nhân công giảm rõ rệt, lợi nhuận của nông dân tham gia mô hình được cải thiện so với canh tác truyền thống.
Đó là những con số đáng mừng. Nhưng như nhiều cán bộ ngành nông nghiệp và bà con nông dân từ các HTX trong và ngoài địa bàn thẳng thắn nhìn nhận tại hội nghị diễn ra ngay sau đó, con số đẹp trên một thửa ruộng trình diễn chưa phải là thước đo cuối cùng của thành công.
“Không còn là điểm trình diễn, mà phải là vùng nguyên liệu”
Đây chính là mong muốn của ông Trần Thanh Hiệp – Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh An Giang phát biểu tại buổi hội thảo đầu bờ “Sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp theo chuỗi giá trị”. Tại hội nghị, ông Hiệp chia sẻ, tất cả sẽ gặp nhau ở cùng một điểm, một vấn đề: “Nếu chương trình một triệu héc-ta chỉ dừng lại ở việc xây dựng vài mô hình điểm để tham quan, học tập, thì hiệu quả sẽ chỉ mang tính trình diễn, khó tạo ra sự thay đổi bền vững cho cả vùng sản xuất”.
Phó Giám đốc Sở NN và MT nhấn mạnh, mục tiêu của đề án không phải là có bao nhiêu mô hình đẹp để chụp ảnh, báo cáo, mà là hình thành được những vùng nguyên liệu lúa chất lượng cao, phát thải thấp có quy mô đủ lớn, sản lượng đủ ổn định và chất lượng đủ đồng đều để doanh nghiệp yên tâm ký hợp đồng bao tiêu dài hạn. Chỉ khi đó, giá trị gia tăng từ giảm phát thải – vốn đang được kỳ vọng gắn với tín chỉ carbon – mới có cơ sở để hiện thực hóa thành lợi ích kinh tế cụ thể cho người trồng lúa.
Một vài nông dân của HTX Nông Thuận Phát chia sẻ tại hội nghị rằng điều nông dân cần nhất hiện nay không phải là thêm những buổi tham quan mô hình, mà là sự đồng hành liên tục: giống lúa chuẩn, quy trình canh tác thống nhất, đầu ra ổn định và giá thu mua tương xứng với công sức giảm phát thải mà họ bỏ ra. Nếu thiếu một trong các mắt xích đó, mô hình dù đẹp đến đâu cũng khó nhân rộng thành vùng nguyên liệu thực sự.
Bài toán liên kết chuỗi
Câu chuyện tại HTX Nông Thuận Phát cho thấy rõ logic của chuỗi giá trị: hợp tác xã đóng vai trò tổ chức sản xuất, kết nối nông dân thành viên theo quy trình chung; doanh nghiệp cung ứng vật tư đầu vào theo tiêu chuẩn giảm phát thải; đơn vị thu mua, chế biến cam kết bao tiêu với giá ổn định; còn ngành chức năng hỗ trợ về kỹ thuật, chính sách và giám sát đo đạc phát thải để làm cơ sở xác nhận tín chỉ carbon trong tương lai.
Tuy nhiên, nhiều nông dân và đại biểu cũng thẳng thắn chỉ ra những nút thắt: hạ tầng thủy lợi nội đồng ở một số nơi chưa đáp ứng yêu cầu tưới ngập khô xen kẽ trên diện rộng; việc đo đạc, thẩm định phát thải còn thiếu bộ công cụ thống nhất, dễ áp dụng cho từng hộ nhỏ lẻ; và quan trọng hơn cả, số lượng doanh nghiệp thực sự cam kết bao tiêu dài hạn theo tiêu chuẩn phát thải thấp vẫn còn khiêm tốn so với quy mô mà đề án hướng tới.
Từ một buổi sáng đến một hành trình dài
Khi máy gặt đập cuối cùng rời khỏi ruộng, thóc đã được đưa lên xe chở về nhà máy, buổi sáng ở HTX Nông Thuận Phát khép lại bằng những cái bắt tay và lời hẹn tiếp tục đồng hành trong vụ tới. Nhưng câu hỏi lớn nhất mà cả ngày hội thu hoạch lẫn hội nghị chuyên đề cùng đặt ra vẫn còn nguyên đó: làm sao để từ một thửa ruộng trình diễn thành công, nhân rộng ra thành cả một vùng nguyên liệu ổn định, gắn bó chặt chẽ với doanh nghiệp và thị trường.
Câu trả lời, như nhiều người có mặt hôm ấy đồng tình, không nằm ở một ngày hội hay một hội nghị, mà nằm ở sự kiên trì tổ chức lại sản xuất, xây dựng liên kết bền chặt và giữ đúng cam kết giữa các bên trong chuỗi giá trị – để cây lúa chất lượng cao, phát thải thấp không chỉ đẹp trên những thửa ruộng trình diễn, mà thực sự trở thành sinh kế lâu dài cho hàng triệu nông dân Đồng bằng sông Cửu Long.
Bài và ảnh: Lê Giang
