Từ những phụ phẩm tưởng chừng bỏ đi, Biochar (than sinh học) đang được ngành khuyến nông An Giang nghiên cứu, giới thiệu như một giải pháp góp phần cải tạo đất, tận dụng rơm rạ và hướng tới giảm phát thải khí nhà kính. Đây cũng là hướng tiếp cận phù hợp với yêu cầu phát triển nền nông nghiệp tuần hoàn, xanh và bền vững.
Từ phụ phẩm nông nghiệp đến vật tư cải tạo đất
Trong sản xuất lúa, rơm rạ là nguồn phụ phẩm lớn sau mỗi vụ thu hoạch. Nếu xử lý không phù hợp, việc đốt rơm rạ hoặc đưa trực tiếp một lượng lớn phụ phẩm vào môi trường có thể gây ảnh hưởng đến chất lượng không khí, đất và nguồn nước. Trong khi đó, nếu được tận dụng hợp lý, nguồn phụ phẩm này có thể trở thành một phần của chu trình sản xuất mới.
Đây là một trong những nội dung được Trung tâm Khuyến nông tỉnh An Giang đưa vào chương trình tập huấn “Sản xuất trồng trọt giảm phát thải khí nhà kính”, nhằm nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ khuyến nông trong bối cảnh sản xuất nông nghiệp đang đứng trước yêu cầu ngày càng cao về hiệu quả kinh tế và bảo vệ môi trường.
Tại lớp tập huấn, Biochar được giới thiệu như một hướng đi trong việc tận dụng phụ phẩm nông nghiệp. Thông qua quá trình chuyển hóa rơm rạ thành than sinh học, nguồn phụ phẩm sau thu hoạch không còn đơn thuần là chất thải mà có thể trở thành vật tư phục vụ sản xuất.
Theo nội dung được PGS.TS. Châu Minh Khôi, Phó Hiệu trưởng Trường Nông nghiệp, Đại học Cần Thơ, chia sẻ, Biochar có cấu trúc đặc thù, có khả năng giữ nước, duy trì độ ẩm, góp phần cân bằng pH và tạo môi trường thuận lợi cho hệ vi sinh vật có lợi trong đất. Những đặc tính này mở ra tiềm năng ứng dụng Biochar trong cải tạo đất và phát triển sản xuất nông nghiệp theo hướng tuần hoàn.
Góp phần giảm phát thải từ chính đồng ruộng
Điểm đáng chú ý của Biochar không chỉ nằm ở khả năng cải tạo đất mà còn ở tiềm năng góp phần giảm phát thải thông qua việc chuyển hóa và lưu giữ carbon trong đất.
Thay vì đốt rơm rạ sau thu hoạch, phát sinh khí thải ra môi trường, việc chuyển hóa nguồn phụ phẩm này thành Biochar rồi đưa trở lại đất giúp giữ lại một phần carbon trong vật liệu có tính ổn định cao. Theo tài liệu tập huấn, Biochar khi được bón vào đất có thể đóng vai trò như một “bể chứa” carbon, qua đó hạn chế lượng carbon phát tán trở lại khí quyển.
Cách tiếp cận này có ý nghĩa trong quá trình chuyển đổi phương thức sản xuất lúa theo hướng phát thải thấp. Thay vì xem rơm rạ là phụ phẩm cần xử lý sau thu hoạch, nông dân có thể từng bước nhìn nhận đây là nguồn nguyên liệu có giá trị, có khả năng quay trở lại phục vụ sản xuất.
Đặc biệt, việc hạn chế đốt rơm rạ còn góp phần giảm ô nhiễm không khí tại khu vực nông thôn. Khi kết hợp với các giải pháp quản lý nước, sử dụng phân bón hợp lý và giảm vật tư đầu vào, việc tận dụng phụ phẩm theo hướng tuần hoàn có thể trở thành một mắt xích trong hệ thống sản xuất lúa giảm phát thải.
Cần thêm cơ sở thực tiễn để nhân rộng
Từ góc độ kinh tế, Biochar còn được kỳ vọng giúp tận dụng nguồn nguyên liệu sẵn có ngay tại địa phương. Tài liệu tập huấn cho thấy quá trình này có thể biến phụ phẩm nông nghiệp thành vật tư có giá trị, đồng thời nhiệt lượng trong quá trình sản xuất Biochar có thể được tận dụng làm nhiên liệu cho một số cơ sở xay xát, lò sấy lúa lân cận.
Tuy nhiên, để Biochar thực sự đi vào sản xuất đại trà, vấn đề quan trọng là phải tiếp tục hoàn thiện quy trình kỹ thuật, đánh giá hiệu quả phù hợp với từng loại đất, cây trồng và điều kiện sản xuất. Đặc biệt, cần có thêm các mô hình thực nghiệm để lượng hóa hiệu quả về năng suất, chi phí, cải thiện đất và mức giảm phát thải, từ đó giúp nông dân có cơ sở rõ ràng trước khi đầu tư áp dụng.
Trong khuôn khổ lớp tập huấn, học viên cũng được tổ chức tham quan thực tế mô hình “Sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp theo chuỗi giá trị” tại Hợp tác xã Nông nghiệp Long Hải, xã Sơn Kiên. Hoạt động thực tế giúp cán bộ khuyến nông có thêm điều kiện trao đổi, đánh giá và liên hệ với thực tiễn sản xuất tại địa phương.
Thực tế tại lớp tập huấn cũng cho thấy, Biochar vẫn là khái niệm tương đối mới đối với nhiều cán bộ khuyến nông cơ sở. Vì vậy, việc trang bị kiến thức, tiếp tục thử nghiệm và xây dựng mô hình trình diễn được xem là bước cần thiết trước khi chuyển giao rộng rãi cho nông dân.
Theo định hướng của Trung tâm Khuyến nông An Giang, đội ngũ cán bộ cơ sở sẽ đóng vai trò cầu nối trong tiếp nhận, chuyển giao tiến bộ kỹ thuật đến nông dân. Khi được tiếp cận đúng và có cơ sở thực tiễn, Biochar có thể trở thành một trong những giải pháp hỗ trợ ngành nông nghiệp tận dụng tốt hơn nguồn phụ phẩm, cải thiện sức khỏe đất và góp phần thực hiện mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính.
Từ rơm rạ trên đồng ruộng đến Biochar trở lại đất là một chu trình cho thấy hướng chuyển đổi từ “sản xuất – sử dụng – thải bỏ” sang “sản xuất – tái sử dụng – tuần hoàn”. Đây không chỉ là câu chuyện về một vật liệu mới, mà còn là sự thay đổi trong tư duy quản lý phụ phẩm và tổ chức sản xuất. Nếu tiếp tục được nghiên cứu, đánh giá và hoàn thiện về quy trình, Biochar có thể góp thêm một giải pháp cho mục tiêu xây dựng nền nông nghiệp An Giang xanh hơn, tuần hoàn hơn và thích ứng tốt hơn với biến đổi khí hậu.
Bài và ảnh: Trần Thị Thanh Nhã
