Mô hình tôm – lúa được xem là hướng sản xuất phù hợp với điều kiện tự nhiên vùng ven biển, nhưng để nâng cao hiệu quả và phát triển bền vững, nông dân không thể chỉ tập trung vào năng suất. Từ thời vụ xuống giống, quy trình canh tác đến tổ chức sản xuất và liên kết tiêu thụ, từng khâu cần được thực hiện đồng bộ để nâng giá trị trên cùng diện tích.
Sản xuất tôm – lúa đang đứng trước yêu cầu chuyển từ tư duy “nuôi được là bán” sang sản xuất theo nhu cầu thị trường. Đây cũng là nội dung được đặt ra tại tọa đàm chuyên đề “Giải pháp thúc đẩy liên kết tiêu thụ và nâng cao chuỗi giá trị tôm – lúa tỉnh An Giang”, do Trung tâm Khuyến nông tỉnh An Giang phối hợp với Công ty CP Phân bón Bình Điền tổ chức sáng 25/8/2026 tại xã An Biên.
Tham dự tọa đàm, đại diện Trung tâm Khuyến nông tỉnh An Giang có ông Lê Văn Dũng – Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông An Giang, ông Lê Thanh Hùng – Phó phòng Trồng trọt – Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, cùng chính quyền địa phương, đơn vị dịch vụ, doanh nghiệp cùng nông dân các hợp tác xã. Sự tham gia của nhiều thành phần trong chuỗi cho thấy câu chuyện của mô hình tôm – lúa hiện nay không còn dừng ở phạm vi kỹ thuật sản xuất, mà đã mở rộng sang tổ chức sản xuất và thị trường tiêu thụ.
Liên kết để không còn “mạnh ai nấy làm”
Thực tế sản xuất nông nghiệp cho thấy, khi nông dân sản xuất nhỏ lẻ, việc kiểm soát chất lượng, thống nhất thời vụ và tạo sản lượng hàng hóa ổn định cho thị trường gặp không ít khó khăn. Với mô hình tôm – lúa, hạn chế này càng cần được khắc phục bởi hiệu quả của mô hình phụ thuộc vào sự phối hợp giữa nhiều hộ trong cùng khu vực sản xuất.
Tại tọa đàm, vấn đề thúc đẩy liên kết tiêu thụ và nâng cao giá trị chuỗi được xác định là một trong những nội dung trọng tâm. Thay vì mỗi hộ tự quyết định lịch sản xuất, giống, quy trình chăm sóc và thời điểm thu hoạch, việc tổ chức lại sản xuất thông qua hợp tác xã có thể tạo điều kiện để các hộ cùng thống nhất cách làm, hình thành vùng sản xuất tập trung và thuận lợi hơn trong kết nối với doanh nghiệp.
Với nông dân, liên kết không đơn thuần là tìm một nơi bán sản phẩm sau khi thu hoạch. Quan trọng hơn, liên kết cần được hình thành ngay từ đầu vụ, để các bên cùng trao đổi về yêu cầu sản phẩm, quy trình sản xuất, thời điểm thu hoạch và khả năng tiêu thụ. Khi sản phẩm đáp ứng được yêu cầu của thị trường, giá trị của cả chuỗi tôm – lúa mới có cơ hội được nâng lên.
Đây cũng là lý do vai trò của hợp tác xã ngày càng quan trọng. Nếu tổ chức tốt, hợp tác xã có thể trở thành đầu mối tập hợp nông dân, phối hợp lịch sản xuất, tiếp nhận chuyển giao kỹ thuật và kết nối với doanh nghiệp. Khi có sản lượng đủ lớn, đồng đều và được kiểm soát tốt hơn, khả năng đàm phán và tiếp cận thị trường cũng được cải thiện.
Xuống giống đúng thời vụ, giảm rủi ro ngay từ đầu vụ
Bên cạnh câu chuyện thị trường, sản xuất tôm – lúa hiệu quả trước hết phải bắt đầu từ việc tuân thủ kỹ thuật. Tại buổi tọa đàm, nội dung về xuống giống theo thời vụ, các khuyến cáo và một số lưu ý trong quá trình canh tác mô hình tôm – lúa cũng được đặt ra để nông dân quan tâm thực hiện.
Đối với người sản xuất, thời vụ là một trong những yếu tố cần được chủ động ngay từ đầu. Xuống giống đồng loạt, phù hợp với lịch sản xuất chung của vùng sẽ giúp việc quản lý môi trường, theo dõi tình hình dịch bệnh và tổ chức chăm sóc thuận lợi hơn. Ngược lại, sản xuất không theo lịch chung có thể làm phát sinh khó khăn trong quản lý và ảnh hưởng đến hiệu quả của cả vùng.
Trong mô hình tôm – lúa, nông dân cũng cần thay đổi cách nhìn về hiệu quả. Đây không phải là mô hình chỉ đánh giá qua năng suất tôm hoặc năng suất lúa riêng biệt, mà cần tính toán hiệu quả tổng thể trên cùng diện tích đất. Việc kết hợp hai đối tượng sản xuất nhằm tận dụng điều kiện tự nhiên, đa dạng hóa nguồn thu và giảm sự phụ thuộc vào một sản phẩm.
Do đó, các khuyến cáo kỹ thuật cần được nông dân thực hiện nghiêm túc, đồng thời thường xuyên trao đổi với cán bộ kỹ thuật khi phát sinh vấn đề trong quá trình sản xuất. Việc ghi nhận, theo dõi diễn biến của mô hình cũng là cơ sở để từng bước hoàn thiện quy trình phù hợp với điều kiện thực tế.
Muốn nâng giá trị phải bắt đầu từ người sản xuất
Một trong những điểm đáng chú ý của mô hình tôm – lúa là giá trị không chỉ nằm ở sản phẩm cuối cùng mà được hình thành xuyên suốt quá trình sản xuất. Từ khâu chuẩn bị, xuống giống, chăm sóc, kiểm soát chất lượng đến thu hoạch và tiêu thụ đều có ảnh hưởng đến giá trị sản phẩm.
Vì vậy, nếu chỉ tập trung nâng năng suất nhưng thiếu liên kết đầu ra, nông dân vẫn có thể gặp khó khăn khi thị trường biến động. Ngược lại, nếu có doanh nghiệp tham gia nhưng sản xuất không đồng nhất, chất lượng không ổn định thì việc duy trì liên kết cũng khó bền vững.
Tại buổi tọa đàm, ông Lê Văn Dũng – Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông An Giang – mong muốn thời gian tới, mô hình tôm – lúa tại địa phương cần được tổ chức sản xuất theo hướng tập trung, tăng cường vai trò của hợp tác xã và đẩy mạnh liên kết giữa nông dân với doanh nghiệp.
Điều cần thiết là hình thành mối quan hệ hai chiều: nông dân sản xuất theo yêu cầu thị trường, còn doanh nghiệp đồng hành và tạo đầu ra ổn định cho sản phẩm. Trong đó, hợp tác xã đóng vai trò kết nối, tổ chức nông dân; cán bộ khuyến nông hỗ trợ chuyển giao kỹ thuật; chính quyền địa phương tạo điều kiện về tổ chức sản xuất và doanh nghiệp tham gia liên kết tiêu thụ.
Từ góc độ người nông dân, liên kết chỉ thực sự có ý nghĩa khi mang lại lợi ích cụ thể. Đó có thể là giảm chi phí đầu vào nhờ mua chung, giảm rủi ro nhờ sản xuất theo quy trình thống nhất, thuận lợi hơn trong tiêu thụ và từng bước nâng cao giá trị sản phẩm. Tọa đàm tại An Biên không chỉ là dịp trao đổi về kỹ thuật nuôi tôm hay trồng lúa, mà còn gợi mở cách tiếp cận mới đối với mô hình tôm – lúa: sản xuất phải gắn với tổ chức và thị trường.
Khi nông dân cùng tham gia hợp tác xã, sản xuất theo thời vụ, tuân thủ khuyến cáo kỹ thuật và chủ động liên kết với doanh nghiệp, mô hình tôm – lúa sẽ có thêm nền tảng để phát triển ổn định. Xa hơn, đây là hướng giúp nông dân khai thác tốt hơn giá trị của một đơn vị diện tích, thay vì chỉ chạy theo sản lượng.
Để chuỗi tôm – lúa thực sự phát triển bền vững, cần sự đồng hành lâu dài của “4 nhà”: nông dân – hợp tác xã – doanh nghiệp – cơ quan chuyên môn. Khi mỗi mắt xích đều làm tốt vai trò của mình, giá trị sản phẩm mới được nâng lên và lợi ích cuối cùng sẽ trở lại với người trực tiếp sản xuất.
Bài và ảnh: Lê Giang
