I. Tổng quan về đệm lót sinh học
1. Đệm lót sinh học là gì?
Đệm lót sinh học là hỗn hợp giữa các nguyên liệu như mùn cưa, trấu, thân cây khô, rơm, rạ, xơ dừa … kết hợp men vi sinh vật có lợi được dùng để lót nền chuồng trong chăn nuôi. Nhóm vi khuẩn có hoạt tính cao, phân giải mạnh các chất thải động vật (phân và nước tiểu) để chuyển hóa thành các chất vô hại (không có mùi) nhằm giảm thiểu ô nhiễm môi trường, ức chế và tiêu diệt sự phát triển của hệ vi sinh vật có hại giữ cho vật nuôi.
2. Đặc điểm của đệm lót sinh học
Đệm lót sinh học được cấu thành bởi 2 thành phần: đệm lót và hệ vi sinh được chọn lọc:
Đệm lót: Có nhiều nguyên liệu có thể sử dụng làm đệm lót, song cần chọn những loại nguyên liệu đảm bảo các yêu cầu sau:
– Có độ cứng tương đối, không dễ bị phân hủy.
– Có kích thước nhỏ và tương đối đồng đều, không dễ bị đóng cục.
– Có tính năng hút nước tương đối và không dễ bị nhiễm nấm mốc.
– Không độc, không gây kích thích.
– Có một lượng chất dinh dưỡng nhất định.
Do vậy, nguyên liệu làm đệm lót thường được sử dụng là 100% trấu, 100% mùn cưa (từ các loại gỗ cứng, kích thước từ 5-10mm) hoặc 50% mùn cưa + 50% trấu.
Hệ vi sinh được chọn lọc: Sản phẩm men vi sinh hữu ích được sử dụng phổ biến hiện nay trong làm đệm lót hiện nay là chế phẩm Balasa N01.
3. Hiệu quả của đệm lót sinh học
Sử dụng nền đệm lót sinh học mang lại rất nhiều hiệu quả trong quá trình chăn nuôi của bà con nông dân như:
– Tiết kiệm 80% lượng nước dùng để sử dụng vệ sinh chuồng trại, tắm rửa cho vật nuôi. Lượng nước sử dụng chủ yếu là nước uống hoặc cung cấp độ ẩm cho chuồng.
– Tiết kiệm đến 60% nguồn nhân lực sử dụng cho việc vệ sinh chuồng, vệ sinh vật nuôi.
– Tăng cường sức đề kháng cho vật nuôi bởi do sự có mặt của những lợi khuẩn đồng thời đóng vai trò trong việc làm ấm vật nuôi.
– Tiết kiệm chi phí thú y vì bệnh tật ở vật nuôi được giảm đáng kể do chất lượng vệ sinh được cải thiện khi sử dụng đệm lót.
– Chi phí rẻ nếu chăn nuôi ở quy mô nhỏ và vừa vì những nguyên liệu dùng để làm đệm lót vô cùng rẻ và dễ tìm.
– Thân thiện với môi trường sống xung quanh vì đệm lót sinh học giúp khử mùi, giữ cho không khí trong lành hơn nên vì thế không gây ảnh hưởng đến sinh hoạt của hộ chăn nuôi cũng như là các hộ gia đình sống xung quanh.
– Sau mỗi vụ nuôi, lớp đệm lót sinh học với một lượng lớn các vi sinh vật hữu ích và phân vật nuôi đã hoai mục có thể tận dụng làm nguồn phân bón hữu cơ vi sinh rất hiệu quả.
II. Đệm lót sinh học trong chăn nuôi gia cầm
1.Yêu cầu về chuồng trại
– Chuồng bố trí nơi cao ráo, không bị ngập lụt; kiểu chuồng hở, đảm bảo diện tích 6 – 8 con/m2. Vật liệu làm tường bao, tường ngăn, mái tùy điều kiện cụ thể của hộ chăn nuôi.
– Với chuồng xây mới, nền chuồng đất nện chặt, không lát gạch hoặc tráng xi măng thì sẽ tốt hơn và giảm chi phí xây dựng. Nếu sử dụng chuồng cũ cải tạo lại thì nền xi măng giữ nguyên nhưng phải đục lỗ, mỗi lỗ 4cm, khoảng cách giữa 2 lỗ 30cm.
– Nền chuồng phải cao hơn so với mực nước ở bên ngoài để đảm bảo đệm lót sinh học luôn khô ráo, không bị ngấm nước từ bên ngoài vào làm hỏng.
– Bố trí máng ăn, máng uống đều trong chuồng nuôi để giúp gà, vịt tăng sự vận động làm đảo trộn đệm lót sinh học có lợi cho sự lên men.
– Máng ăn cao hơn mặt đệm lót khoảng 20cm để tránh đệm lót sinh học rơi vào thức ăn. Tránh làm ướt đệm lót sinh học khi gà, vịt uống nước.
– Những hộ chăn nuôi quy mô lớn cần có hệ thống phun nước làm mát và giữ độ ẩm đệm lót.
2. Kỹ thuật làm đệm lót sinh học trong chăn nuôi gia cầm
Chuẩn bị nguyên liệu:
– Đệm lót: mùn cưa, trấu. Do mùn cưa có khả năng hút ẩm tốt nên đệm lót mùn cưa hoặc kết hợp với trấu thường áp dụng để nuôi vịt thịt, vịt đẻ hoặc gà trắng thải phân nhiều hơn hoặc gà đẻ có thời gian nuôi kéo dài.
- Men Balasa N01
- Bột ngô hoặc cám, nước sạch.
- Túi nilon, thùng tưới
Tiến hành làm đệm lót cho 30 – 50m2 nền chuồng theo 2 cách sau:
* Cách 1: Rải men trực tiếp lên đệm lót
– Bước 1: Có thể dùng trấu hoặc kết hợp trấu và mùn cưa làm đệm lót. Rải trấu (hoặc 50% trấu đầu tiên, sau đó rãi 50% mùn cưa lên trên) lên nền chuồng dày 10cm. Nếu đệm lót khô, phun nước sạch đều lên trên lớp mùn cưa sao cho mùn cưa có độ ẩm 20% (dùng tay bốc một năm mùn cưa, quan sát tháy hạt mùn cưa bị thấm ẩm nhưng vẫn tơi rời là được). Sau đó gà, vịt nuôi vào.
– Bước 2: Sau một thời gian quan sát trên bề mặt chuồng khi nào thấy phân rải kín, ta dùng tay hoặc cào cán ngắn để cào lớp mặt đệm lót cho tơi xốp (lưu ý khi cào nên lùa gà, vịt về một gốc chuồng để tránh gây xáo trộn vật nuôi).
– Bước 3: Sau khi cào lớp mặt xong thì rắc đều chế phẩm men Balasa N01 lên toàn bộ bề mặt đệm lót, sau đó dùng tay xoa trên mặt để men được phân tán đều khắp.
* Cách 2: Tiến hành nhân chế phẩm men Balasa N01, sau đó mới rải lên đệm lót
Cách làm chế phẩm men: 1 kg chế phẩm BALASA N01 với 2 – 3 kg bột ngô hoặc cám gạo, sau đó cho thêm khoảng 1,5 – 2 lít nước sạch, xoa cho ẩm đều (bột ẩm nhưng vẫn tơi rời mới đạt yêu cầu). Sau đó cho bột vào túi hoặc thùng đậy kín và để chỗ mát, ủ trong 2 ngày. Khi nào bột có mùi thơm, hơi chua là đạt yêu cầu.
– Bước 1: Có thể dùng trấu hoặc kết hợp trấu và mùn cưa làm đệm lót. Rải trấu (hoặc 50% trấu đầu tiên, sau đó rãi 50% mùn cưa lên trên) lên nền chuồng dày 10cm.
– Bước 2: Nếu đệm lót khô, phun nước sạch đều lên trên lớp mùn cưa sao cho mùn cưa có độ ẩm 20% (dùng tay bốc một năm mùn cưa, quan sát thấy hạt mùn cưa bị thấm ẩm nhưng vẫn tơi rời là được). Sau đó thả vật nuôi vào chuồng.
– Bước 3: Sau 3 – 7 ngày (đối với nuôi vịt), sau 7-10 ngày (đối với gà nuôi úm), 2- 3 ngày (đối với gà nuôi thịt), quan sát trên bề mặt chuồng khi nào thấy phân rải kín, ta dùng cào cán ngắn để cào sơ qua lớp mặt đệm lót (lưu ý khi cào nên lùa vật nuôi về một gốc chuồng để tránh gây xáo trộn đàn vịt).
– Bước 4: Rắc đều chế phẩm men đã ủ sau 2 ngày lên toàn bộ bề mặt đệm lót.
* Chú ý: Nuôi vịt nên tạo khoảng sân chơi rộng giữa ao nước và chuồng nuôi. Tránh không cho vịt xuống ao nước rồi lên nền chuồng ngay sẽ làm ướt đệm lót sinh học.
3. Làm đệm lót lên men để nuôi gà đẻ trên lồng tầng:
* Đối với chuồng nuôi đã có sẵn:
Do khoảng cách giữa đáy lồng với nền chuồng chỉ khoảng trên dưới 50 cm nên khó thao tác vì vậy phải tiến hành lên men nguyên liệu làm đệm lót ở bên ngoài sau đó mới đưa vào chuồng. Để làm cho 50 m2 diện tích đệm lót chuồng, cụ thể như sau:
Chuẩn bị:
– Đem 1 kg Balasa N01 trộn 5 kg bột bắp và cám gạo cho vào thùng, thêm 180 lít nước sạch, đậy kín để vào chỗ ấm trong 2 ngày sẽ được dịch lên men.
– Trước khi làm lấy 5 kg bột ngô và cám gạo, sau đó lấy hơn 2,5 lít dịch lên men đã làm ở trên cho thêm vào, xoa cho ẩm đều.
Cách lên men mùn cưa ở bên ngoài:
Bước 1: Rải lớp mùn cưa dày 10 cm lên nền.
Bước 2: Rắc đều 5 kg bột bắp và cám, xử lý men trên mặt đệm lót.
Bước 3: Tưới đều dịch lên men và rải đều bã còn lại lên trên mặt đệm lót sau đó xoa nhẹ lớp trên mặt.
Chú ý: Do mùn cưa khô cần thêm nước cho phù hợp.
Bước 4: Dùng bạt phủ kín. Sau vài ngày sờ thấy đệm lót ấm nóng là có thể sử dụng được.
Hoàn thiện đệm lót lên men trong chuồng nuôi:
Bước 1: Rải trấu hoặc mùn cưa lên nền chuồng đạt độ dầy 20 cm.
Bước 2: Rải đều 10cm mùn cưa đã được lên men ở bên ngoài lên trên mặt là được.
* Đối với chuồng làm mới
Nếu nơi nào đất cao có thể đào nền chuồng nơi thải phân xuống sâu 30 cm, sẽ làm đệm lót ngay trong chuồng. Cách làm:
Bước 1: Rải trấu lên nền chuồng đạt độ dầy 20 cm. Sau đó rải tiếp 10 cm mùn cưa.
Bước 2: Rải đều 5 kg bột bắp và cám, xử lý lên men lên mặt đệm lót.
Bước 3: Tưới đều dịch lên men và rãi đều bã còn lại lên trên mặt đệm lót, sau đó xoa nhẹ lớp trên mặt.
Bước 4: Dùng bạt phủ kín. Sau vài ngày sờ thấy đệm lót ấm nóng là có thể sử dụng được.
III. Đệm lót sinh học trong chăn nuôi heo
1. Yêu cầu về chuồng trại
– Chuồng hở, mái kép, chiều rộng 4 – 5m, chiều dài không hạn chế, chiều cao từ mái hiên xuống mặt nền ít nhất phải cao từ 2,5m trở lên. Diện tích chuồng 20m2 nuôi khoảng 12 – 14 heo thịt.
– Khi xây mới, nền chuồng đất nện chặt, không láng xi măng. Nếu là chuồng cũ cải tạo thì có thể làm đệm lót nổi trên mặt đất, nền xi măng giữ nguyên nhưng phải đục lỗ (các lỗ có đường kính 4cm, cứ cách 30cm đục 1 lỗ) hoặc phá nền cũ để cải tạo nền chuồng mới.
– Cần có hệ thống phun nước làm mát và giữ độ ẩm đệm lót.
– Máng ăn và vòi nước tự động đặt ở 2 phía đối nhau để giúp heo tăng sự vận động làm đảo trộn chất độn có lợi cho sự lên men.
– Máng ăn cao hơn mặt đệm lót khoảng 20cm để tránh chất độn rơi vào máng.
– Cần có máng dưới vòi nước tự động để tránh nước chảy vào đệm lót.
Mật độ thả nuôi
– Heo < 20 kg/con: 0,8 – 1 m2/con
– Heo 20 – 60 kg/con: 1,2 – 1,5 m2/con
– Heo > 60 kg/con: 1,5 – 2 m2/con
Qua nghiên cứu nhận thấy với mật độ như trên sẽ đảm bảo sự tiêu hủy hết phân và kéo dài được tuổi thọ của đệm lót.
2. Kỹ thuật làm đệm lót sinh học trong nuôi heo
Tùy thuộc nguồn nguyên liệu sẵn có ở địa phương để phối trộn các nguyên liệu làm đệm lót. Tốt nhất là mùn cưa, vỏ bào của các loại gỗ không độc; sau đến thứ tự là vỏ lạc, lõi ngô, trấu, thân cây ngô nghiền, vỏ hạt bông, thân cây bông, bã mía, sơ dừa. Vỏ lạc, lõi ngô, thân cây ngô có thể để nguyên hoặc cắt nghiền có kích thước 3-5 mm.
Để làm 20m2 chuồng có đệm lót dày 60cm, chuẩn bị:
– Nguyên liệu:
+ Mùn cưa (100%) hoặc (50% trấu và 50% mùn cưa) khoảng 2 tấn (số lượng đảm bảo rải đủ độ dày 60cm) (có thể thay thế bằng các nguyên liệu khác như bả mía, sơ dừa, vỏ lạc,..)
+ Bột ngô hoặc cám gạo: 15kg
+ Chế phẩm BALASA N01: 2 kg.
– Mặt bằng: Nếu làm đệm lót chìm dưới mặt đất phải đào nền chuồng sâu xuống 60 cm. Chỉ cần đào 2/3 diện tích nền chuồng để làm đệm lót, còn lại 1/3 diện tích dùng để láng xi măng hoặc lát gạch cho heo nằm khi nhiệt độ bên ngoài cao. Nếu chuồng có diện tích nhỏ thì làm đệm lót toàn bộ.
– Cách chế 200 lít dịch men: Cho 1 kg men gốc và 10kg bột ngô hoặc cám gạo vào thùng, sau đó cho thêm 200 lít nước sạch khuấy đều, đậy kín. Để ở chỗ ấm trong thời gian trên 24 giờ là có thể dùng được. Chế dịch men phải làm trước 1-2 ngày.
+ Cách xử lý bột ngô (trước khi bắt đầu làm đệm lót 5-7 giờ thì xử lý): Lấy khoảng 2 lít dịch men đã làm trước đó cho vào 5kg bột ngô hoặc cám gạo, xoa cho ẩm đều, sau đó để ở chỗ ấm.
– Cách làm đệm lót:
+ Bước 1: Rải lớp trấu dày 30cm ra nền chuồng. Dùng vòi phun nước sạch (phun mưa) lên lớp trấu cho đến khi đạt độ ẩm 40% (bốc một nắm trấu trên tay, quan sát thấy trấu thấm nước, bóp chặt không thấy nước làm ướt tay là được). Chú ý khi phun nước phải dùng cào đảo để trấu ẩm đều và làm phẳng mặt.
+ Bước 2: Tưới đều 100 lít dịch men, sau đó rải đều một phần bã ngô có trong dịch lên men trên mặt lớp trấu.
+ Bước 3: Tiếp tục rải lớp mùn cưa dày 30 cm lên trên lớp trấu, vừa rải vừa phun nước sạch đều lên trên đạt độ ẩm khoảng 30%. Chú ý khi phun nước phải dùng cào đảo để cho mùn cưa ẩm đều.
+ Bước 4: Rải đều 5 kg bột ngô hoặc cám gạo đã xử lý lên trên mặt lớp mùn cưa.
+ Bước 5: Tưới đều 100 lít dịch men còn lại lên lớp mùn cưa, sau đó rắc đều hết phần bã ngô còn lại lên mặt lớp mùn cưa. Lấy tay xoa đều lên toàn bộ bề mặt lớp mùn cưa. Đậy kín toàn bộ bề mặt bằng bạt hoặc ni-lon.
+ Bước 6: Để lên men 2 – 3 ngày. Cào sâu xuống 30 cm thấy ấm nóng, không có mùi nguyên liệu là đạt yêu cầu.
Mùa mưa: Sau khi làm xong đệm lót có thể thả lợn vào ngay vì trời lạnh, sự lên men chậm, do vậy tận dụng nhiệt độ cơ thể vật nuôi để làm tăng sự lên men.
Mùa khô: Trong 1-2 ngày đầu đã lên men mạnh đạt nhiệt độ trên 400C, dưới độ sâu 30cm có thể đạt nhiệt độ 700C nhưng duy trì trong thời gian ngắn.
– Sau vài ngày nhiệt độ hạ dần, cào sâu xuống 30cm, nhiệt độ khoảng 400C, không có mùi nguyên liệu, có mùi thơm rượu nhẹ đặc trưng là có thể dùng được.
– Sau khi lên men kết thúc, bỏ bạt phủ, cào lớp bề mặt (sâu khoảng 20cm) cho tơi, để thông khí 1 ngày mới thả heo.
* Chú ý: Dù làm với bất kỳ loại nguyên liệu nào thì cũng cần phải làm thành 2 lớp đệm để xử lý men trên hai lớp đó như hướng dẫn ở trên.
IV. Thời gian sử dụng và bảo quản đệm lót:
1. Thời gian sử dụng đệm lót:
Một đệm lót sinh học được xử lý tốt có thể kéo dài thời gian sử dụng từ 6 tháng đến một năm hoặc có thể dài hơn, có nghĩa là có thể sử dụng để nuôi gà, vịt liên tục mà không phải thay hoàn toàn đệm lót. Thời gian sử dụng phụ thuộc vào các yếu tố sau:
– Nguyên liệu dùng làm đệm lót: Dùng đệm lót mùn cưa là tốt nhất. Nếu đệm lót là mùn cưa thì thời gian sử dụng dài và hiệu quả hơn đệm lót chỉ dùng trấu cho nên nuôi gà đẻ cần dùng loại này. Có thể sử riêng mùn cưa hoặc cả trấu và mùn cưa, nhưng cần chú ý là trấu được rải ở dưới còn mùn cưa thường được rải ở lớp trên mặt.
– Độ dày đệm lót: Nếu đệm lót mỏng sẽ có thời gian sử dụng ngắn hơn so với đệm lót dày.
2. Bảo quản đệm lót
– Đệm lót hoạt động tốt phải đảm bảo có độ tơi xốp cần thiết. Cứ sau 2 – 5 ngày cào trên bề mặt đệm lót một lần để giúp cho đệm lót được tơi xốp, phân sẽ được phân hủy nhanh hơn. Thời gian dài ngắn tùy thuộc vào mặt đệm lót bị nén chặt hay không và lượng phân nhiều hay ít. Trong quá trình cào trên bề mặt đệm lót không được cào xuống sát nền chuồng (nên cách nền chuồng khoảng 2 cm).
– Khi chăn nuôi trên nền đệm lót cần phải để ý khu vực máng uống, nếu thấy nước rớt làm ướt đệm lót thì phải thay ngay bằng lớp trấu mới.
– Định kì bảo dưỡng đệm lót. Cách làm: sau khi xới tơi trên mặt đệm lót thì rắc chế phẩm men (được chế như ở phần trên) đều lên mặt.
– Khi phát hiện đệm lót có mùi của khí NH3 (khai) và thối nhẹ là tác dụng phân giải phân chưa tốt cần phải sử lý kịp thời. Tùy từng nguyên nhân: do đệm lót ướt quá; đệm lót bị nén không tơi xốp; men kém hoạt động… mà có cách xử lý phù hợp, nhưng chung nhất là phải làm khô, xới tơi đệm lót và sau đó bổ sung chế phẩm men BALASA N01.
– Do nhiệt độ ở đệm lót luôn ấm nóng nên khi úm con vật chỉ cần quây kín ở dưới khoảng trên dưới 50 cm còn phía trên phải để thoáng, đặc biệt trong mùa nóng.
– Mùa nóng khi úm con vật do đệm lót luôn luôn ấm vì vậy nên treo đèn cao hơn để tránh nhiệt độ cao làm bốc hơi nước làm cho vật nuôi bị nhiễm lạnh, ẩm dễ bị bệnh.
* Chú ý trong việc chống nóng khi sử dụng đệm lót
Vấn đề tồn tại lớn nhất cần giải quyết khi chăn nuôi trên đệm lót lên men là việc chống nóng trong mùa hè. Do đệm lót luôn sinh nhiệt nên ở các mùa có thời tiết mát lạnh thì chăn nuôi rất tốt hoặc ở tháng có nhiệt độ không quá nóng mà có biện pháp chống nóng tốt cũng sẽ không ảnh hưởng nhiều.
Đối với gia cầm: Vấn đề chống nóng cũng không đặt ra đối với úm gà và nuôi gà đẻ lồng tầng ở chuồng kín. Bởi vì:
+ Do gà con cần nhiệt độ chuồng nuôi cao nên làm đệm lót chuồng để úm gà sẽ có được hiệu quả rất tốt ở tất cả các mùa trong năm.
+ Nuôi gà đẻ lồng tầng ở chuồng kín cũng có thể duy trì đệm lót chuồng quanh năm gà không trực tiếp sống trên đệm lót.
– Chống nóng trong mùa hè chủ yếu đối với gà nuôi thịt, gà đẻ trên nền chuồng láng xi măng hoặc lát gạch. Cụ thể:
+ Cần mở hết cửa cho thông thoáng, nếu cần phải dùng quạt hơi nước để thoát hơi nóng và làm mát chuồng nuôi, tránh bị om nhiệt trong chuồng làm cho gà bị sỉu có thể bị chết.
+ Trong trường hợp không có biện pháp chống nóng tốt thì trong vài tháng nóng nhất có thể thực hiện nuôi trên đệm lót mỏng định kì thay mới. Chú ý: nếu nền chuồng là đất nện thì cần lót ni lông để thu phân cho dễ và tránh nền bị nhiễm bẩn.
Đối với heo: Vấn đề chống nóng trong mùa hè đối với nuôi heo. Có thể thực hiện các biện pháp:
+ Lát gạch hoặc tráng xi măng khoảng 1/3 diện tích nền chuồng để làm chỗ nằm cho heo khi nhiệt độ bên ngoài quá cao.
+ Dùng quạt; phủ bạt lên mái; trồng cây lấy bóng mát.
+ Lắp đặt hệ thống phun sương ở từng ô chuồng; hay trên mái.
+ Mở toàn bộ cửa để đảm bảo lưu thông không khí.
+ Tăng cường trợ sức, trợ lực cho heo bằng chất điện giải, B.Complex giàu vitamin C như: Unilyte Vitamin-C cho vào thức ăn hay nước uống để giải nhiệt.
Bài và ảnh: Nguyễn Thị Út Em
