Trong mô hình luân canh tôm – lúa, thức ăn tự nhiên đóng vai trò quyết định tính bền vững và hiệu quả kinh tế của cả vụ nuôi. Nhờ vào chuỗi sinh thái khép kín từ việc xử lý gốc rơm rạ phân hủy, việc gây tạo sinh khối các loài động – thực vật phù du và sinh vật đáy phát triển là nguồn cung cấp các chất dinh dưỡng giàu đạm, khoáng chất giúp nâng cao tỷ lệ sống, tôm tăng trọng nhanh và tăng cường sức đề kháng trong giai đoạn đầu. Sự dồi dào của nguồn thức ăn tự nhiên trong ruộng nuôi giúp người nuôi cắt giảm từ 30% đến 50% chi phí thức ăn công nghiệp, tối ưu hóa lợi nhuận một cách đáng kể.
Theo cách làm truyền thống, quá trình xử lý gốc rơm rạ trong ruộng nuôi tôm được thực hiện bằng cách thu gom bớt lượng rơm khô ra khỏi ruộng, sau đó cấp nước vào ruộng cho ngập toàn bộ bề mặt ruộng từ 40 – 60 cm, rơm rạ sẽ bị hoai mục và phân hủy, nước trong ruộng lúc này sẽ có màu nâu đen và có mùi hôi. Sau 10 – 15 ngày, tiến hành xả bỏ hoàn toàn lượng nước đen này ra khỏi ruộng, tiếp tục cấp nước vào ruộng để ngâm, quá trình này được lặp lại 2 – 3 lần cho đến khi nước trong ruộng hết màu đen không còn mùi hôi. Tuy nhiên, cách làm này vừa tốn thêm chi phí vừa làm giảm lượng lớn thức ăn tự nhiên sẵn có vừa gây ảnh hưởng rất tiêu cực đến hệ sinh thái và ô nhiễm nguồn nước chung của cả vùng.
Để quá trình cải tạo ruộng nuôi hạn chế gây ô nhiễm ra môi trường xung quanh, nhưng giữ được nguồn thức ăn tự nhiên phát triển liên tục và không bị cạn kiệt trong suốt vụ nuôi thì cần chú ý những việc sau:
Quản lý và tận dụng tối ưu rơm rạ sau vụ lúa: Sau khi thu hoạch lúa nên dùng máy cày có lồng (máy trục) ém chìm rơm rạ xuống bùn, việc làm này vừa giúp gốc rạ ngấm nước vừa tạo điều kiện cho vi sinh hoạt động. Tiếp theo, cho nước vào ruộng khoảng 15 – 20 cm rồi tiến hành xử lý bằng chế phẩm sinh học chuyên phân hủy cellulose. Giữ nước và ngâm liên tục từ 7 – 20 ngày, tùy theo lượng rơm rạ còn lại trong ruộng nhiều hay ít vi sinh sẽ phân hủy rơm rạ, kích thích các loài động vật phù du phát triển, đây là nguồn thức ăn tự nhiên phong phú giúp tôm phát triển rất tốt ở giai đoạn đầu. Phương pháp này đặc biệt hiệu quả trong các mô hình nuôi tôm quảng canh cải tiến hoặc tôm – lúa vì giúp tiết kiệm chi phí thức ăn công nghiệp và ổn định môi trường nước.
Quản lý mật độ thả nuôi: Dù thức ăn tự nhiên rất tốt nhưng số lượng vẫn có giới hạn. Nếu thả tôm với mật độ quá dày (>8con/m2), nguồn thức ăn này sẽ cạn kiệt nhanh chóng trong vài tuần đầu. Do đó, cần thả mật độ vừa phải (khoảng 3 – 7 con/m2) và bắt đầu bổ sung thêm thức ăn công nghiệp từ tháng thứ hai trở đi khi tôm lớn và nhu cầu dinh dưỡng cao hơn.
Sử dụng chế phẩm sinh học: Trong suốt quá trình nuôi, việc bổ sung chế phẩm sinh học định kỳ sẽ giúp phân hủy nhanh chất thải của tôm và mùn bã hữu cơ tích tụ. Ức chế vi khuẩn gây hại, thúc đẩy lợi khuẩn phát triển làm thức ăn cho tôm và cải thiện chất lượng nước, ổn định môi trường. Trong quá trình nuôi, nên giữ màu nước tốt (màu trà hoặc màu nâu cánh gián) đây là màu nước lý tưởng nhất cho cả tôm sú lẫn tôm thẻ chân trắng giai đoạn nhỏ, màu nước này biểu thị ruộng nuôi giàu dinh dưỡng và các loại động vật phù du phát triển.
Quản lý nguồn nước và hạn chế tối đa hóa chất độc hại: Trong vụ trồng lúa trước đó, tuyệt đối không sử dụng các loại thuốc bảo vệ thực vật có độ độc cao, tồn lưu lâu. Ưu tiên sử dụng thuốc nguồn gốc sinh học hoặc áp dụng quản lý dịch hại tổng hợp để bảo vệ hệ vi sinh vật và các loài giáp xác nhỏ có sẵn trong đất ruộng. Trong vụ nuôi tôm, sử dụng test kit kiểm tra môi trường định kỳ giúp người nuôi phát hiện sớm biến động một số yếu tố môi trường như: pH, Kiềm, Oxy hòa tan, NH3,.. để kịp thời xử lý, chú ý về độ kiềm và pH vì đây là cơ sở để điều chỉnh liều lượng vôi hoặc men vi sinh, tránh việc sử dụng theo kinh nghiệm sẽ gây lãng phí và làm sốc tôm nuôi. Việc ổn định được môi trường nước sẽ giúp thức ăn tự nhiên phát triển bền vững, giúp tôm khỏe mạnh, tăng trọng nhanh.
Tóm lại, thức ăn tự nhiên được ví như nguồn dinh dưỡng rất quan trọng quyết định tỷ lệ sống của tôm giai đoạn đầu, giúp tôm tăng trọng nhanh và giữ môi trường ổn định. Việc cải tạo ruộng nuôi đúng quy trình tạo nguồn thức ăn tự nhiên dồi dào trong mô hình tôm – lúa sẽ tạo ra sản phẩm chất lượng, đáp ứng tiêu chuẩn “tôm sạch, tôm sinh thái” để bán ra thị trường với giá trị kinh tế cao hơn.
Bài và ảnh: Nguyễn Minh Thư
