Không còn xem mùa nước nổi là khoảng thời gian đồng ruộng bị bỏ trống, nhiều nông dân An Giang đang được hướng dẫn tận dụng nguồn nước lũ để phát triển mô hình nuôi cá trên ruộng. Đây được xem là giải pháp sinh kế thích ứng với biến đổi khí hậu, vừa tạo thêm thu nhập, vừa góp phần phục hồi hệ sinh thái đồng ruộng và hướng đến nền nông nghiệp xanh, bền vững.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng tác động mạnh đến sản xuất nông nghiệp vùng Đồng bằng sông Cửu Long, việc khai thác hiệu quả lợi thế mùa nước nổi đang trở thành hướng đi được nhiều địa phương quan tâm. Thay vì bỏ không đồng ruộng sau khi thu hoạch lúa Hè Thu, nông dân có thể tận dụng nguồn nước lũ tự nhiên để nuôi thủy sản, tạo thêm nguồn thu nhập ngay trên diện tích đất canh tác của mình.
Nhằm giúp nông dân tiếp cận mô hình này, từ ngày 29/6 đến 1/7/2026, Trung tâm Khuyến nông An Giang phối hợp với Tổ chức Quốc tế về Bảo tồn Thiên nhiên (WWF) tổ chức 03 lớp tập huấn kỹ thuật nuôi cá trên ruộng mùa lũ cho hơn 130 nông dân thuộc Dự án Mekong NbS giai đoạn II tại bốn xã Ngọc Chúc, Vĩnh Gia, An Cư và Thạnh Mỹ Tây. Hoạt động nhằm chuẩn bị cho mùa lũ năm 2026, đồng thời từng bước hiện thực hóa các Giải pháp dựa vào Thiên nhiên (Nature-based Solutions – NbS), góp phần xây dựng nền nông nghiệp sinh thái, thích ứng với biến đổi khí hậu và phát triển bền vững.
Biến mùa nước nổi thành mùa làm ăn
Đối với nhiều địa phương vùng đầu nguồn, mỗi năm có từ ba đến bốn tháng đồng ruộng ngập nước. Trước đây, sau khi thu hoạch lúa Hè Thu, nhiều diện tích phải bỏ trống do điều kiện ngập sâu, không thể tiếp tục sản xuất. Tuy nhiên, chính điều kiện tự nhiên ấy lại mở ra cơ hội phát triển mô hình nuôi cá trên ruộng – một hình thức sản xuất đã được thực tiễn chứng minh là phù hợp với vùng lũ Đồng bằng sông Cửu Long.
Tại các lớp tập huấn, hai Phó Trưởng phòng Chăn nuôi – Thủy sản là ông Nguyễn Ngọc Toản và bà Ngô Thị Hạnh đã hướng dẫn nông dân từ khâu chuẩn bị bờ bao, cải tạo ruộng, chọn giống, thả cá, quản lý nguồn nước đến chăm sóc và phòng, trị một số bệnh thường gặp. Bên cạnh kiến thức kỹ thuật, học viên còn được trao đổi kinh nghiệm thực tế, thảo luận về những thuận lợi, khó khăn khi triển khai mô hình tại địa phương.
Theo bà Ngô Thị Hạnh, nuôi cá trên ruộng không chỉ tận dụng được khoảng thời gian nông nhàn mà còn góp phần đa dạng hóa sinh kế, giảm phụ thuộc vào sản xuất lúa và nâng cao hiệu quả sử dụng đất trong điều kiện biến đổi khí hậu.
Chi phí thấp, lợi ích kép
Điểm hấp dẫn của mô hình là không đòi hỏi chi phí đầu tư lớn. Cá được nuôi theo hình thức quảng canh, tận dụng tối đa nguồn thức ăn tự nhiên có sẵn trên đồng ruộng như rơm rạ, lúa chét, rong rêu và các loại côn trùng. Nhờ đó, người nuôi giảm đáng kể chi phí mua thức ăn công nghiệp, trong khi hiệu quả kinh tế mang lại thường cao hơn so với sản xuất lúa vụ ba.
Không chỉ mang lại nguồn thu từ thủy sản, mô hình còn tạo ra nhiều lợi ích đối với hệ sinh thái canh tác. Trong quá trình sinh trưởng, cá giúp tiêu diệt cỏ dại, côn trùng và một số sinh vật gây hại trên đồng ruộng. Chất thải từ cá trở thành nguồn phân hữu cơ tự nhiên, góp phần cải tạo đất, tăng độ phì nhiêu và giảm lượng phân bón hóa học cho vụ lúa tiếp theo. Đây là hướng sản xuất phù hợp với xu thế phát triển nông nghiệp tuần hoàn và giảm phát thải khí nhà kính.
Nông dân Nguyễn Văn Diễm (Xã Thạnh Mỹ Tây) cho biết, trước đây mùa nước nổi chủ yếu để ruộng nghỉ, thu nhập gần như không có. Sau khi được hướng dẫn kỹ thuật nuôi cá trên ruộng, bà con kỳ vọng sẽ tận dụng hiệu quả thời gian này để tạo thêm nguồn thu nhập, đồng thời giảm chi phí sản xuất cho vụ lúa kế tiếp.
Hướng đến nhân rộng mô hình
Theo kế hoạch, trong mùa lũ năm 2026, Dự án Mekong NbS giai đoạn II sẽ triển khai mô hình nuôi cá trên ruộng với diện tích khoảng 183 ha tại An Giang. Đây là kết quả của sự phối hợp giữa Trung tâm Khuyến nông An Giang và WWF nhằm hỗ trợ người dân phát triển sinh kế bền vững trong điều kiện biến đổi khí hậu.
Để mô hình phát huy hiệu quả lâu dài, các đơn vị thực hiện dự án cho rằng cần tiếp tục tổ chức các lớp tập huấn, hướng dẫn thành lập các tổ hợp tác nhằm tăng cường liên kết trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Bên cạnh đó, việc hỗ trợ con giống, lưới rào và nguồn vốn đầu tư ban đầu cũng đóng vai trò quan trọng, giúp nhiều hộ dân mạnh dạn tham gia và mở rộng quy mô sản xuất.
Các Giải pháp dựa vào Thiên nhiên (NbS) mà dự án đang triển khai không chỉ giúp người dân thích ứng với điều kiện sản xuất mới mà còn góp phần bảo tồn hệ sinh thái đất ngập nước, khai thác hợp lý nguồn lợi tự nhiên và hướng đến nền nông nghiệp sinh thái, hiện đại.
Nếu được nhân rộng, mô hình nuôi cá trên ruộng mùa lũ sẽ không chỉ giúp người dân “sống chung với lũ” mà còn từng bước biến mùa nước nổi thành mùa làm ăn, nâng cao giá trị trên cùng một diện tích đất sản xuất. Đây cũng là hướng đi phù hợp trong quá trình chuyển đổi nông nghiệp theo hướng xanh, thích ứng với biến đổi khí hậu và phát triển bền vững ở Đồng bằng sông Cửu Long.
Bài và ảnh: Trương Trần Thuận
