Trong tuần qua, Trung tâm Khuyến nông An Giang phối hợp với Tổ chức Bảo tồn thiên nhiên quốc tế (IUCN Việt Nam) tổ chức chuyến tham quan học tập kinh nghiệm thực tiễn các mô hình kinh tế nông nghiệp bền vững cho 50 đại biểu là lãnh đạo, cán bộ kỹ thuật thuộc Trung tâm Khuyến nông tỉnh An Giang, đại diện chính quyền địa phương, cán bộ dự án IUCN Việt Nam, các chuyên gia đến từ Trường Đại học Bách khoa, Trường Đại học Cần Thơ, Trường Đại học An Giang và đại diện Hợp tác xã, Tổ hợp tác, nông dân trong tỉnh đến học tập kinh nghiệm mô hình trồng sen- nuôi cá tại xã Phú Thọ tỉnh Đồng Tháp và mô hình trồng sen trên nền đất lúa tại xã Tân Hưng, tỉnh Tây Ninh.
Theo IUCN Việt Nam, tại vùng đệm Khu bảo tồn đất ngập nước Láng Sen (Tây Ninh), đơn vị đã hỗ trợ cho 80 hộ dân triển khai mô hình sen kết hợp nuôi cá mùa lũ trên diện tích 225ha. Song song đó, WWF Việt Nam đang triển khai hai mô hình sinh kế dựa vào lũ tại vùng đệm Vườn quốc gia Tràm Chim (Đồng Tháp) với tổng diện tích 228 ha, thu hút khoảng 166 hộ dân tham gia. Kết quả bước đầu cho thấy các mô hình này giúp tận dụng nguồn lợi tự nhiên từ mùa nước nổi, giảm sử dụng hóa chất nông nghiệp, giảm chi phí sản xuất và tạo thêm nguồn thu nhập trên cùng đơn vị diện tích. Quan trọng hơn, đây là hướng sản xuất hài hòa với tự nhiên, góp phần bảo tồn hệ sinh thái đất ngập nước đặc trưng của vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL).
Ông Nguyễn Thanh Phong, Giám đốc Chương trình ĐBSCL của IUCN Việt Nam cho biết, cơ hội để nông dân các tỉnh trực tiếp tham quan, học hỏi kinh nghiệm thực tiễn vẫn còn hạn chế. Vì vậy, chương trình được tổ chức nhằm giúp nông dân tận mắt tiếp cận được các mô hình sản xuất hiệu quả, khả năng áp dụng tại địa phương. “Thông qua học tập thực tế các mô hình sản xuất sinh thái, nông dân có thêm động lực để áp dụng và nhân rộng, đồng thời hình thành mạng lưới kết nối giữa nông dân, Hợp tác xã và địa phương trong vùng”, ông Phong nhấn mạnh.
Lấy phù sa nuôi cá đồng: Lối đi thuận thiên của nông dân miền tây
Một trong những mô hình nhận nhiều sự quan tâm của đoàn tham quan là mô hình nuôi cá đồng mùa nước nổi; mô hình sen – cá và các hoạt động gắn với du lịch sinh thái của Hợp tác xã (HTX) Dịch vụ Nông nghiệp Quyết Tiến tại xã Phú Thọ, tỉnh Đồng Tháp.
Ông Nguyễn Minh Tuấn, Giám đốc Hợp tác xã Quyết Tiến, cho biết: Mô hình ban đầu chỉ 6 hộ dân tự phát thực hiện trên diện tích khoảng 18,3ha. Nhận thấy hiệu quả bước đầu, địa phương đã hỗ trợ thành lập Tổ hợp tác, sau đó phát triển thành Hợp tác xã vào năm 2024. Trong quá trình triển khai, các thành viên đã trải qua nhiều khó khăn từ khâu bảo vệ nguồn cá, thu hoạch đến tiêu thụ sản phẩm. Những năm đầu, HTX thử nghiệm nuôi cá lóc nhưng hiệu quả chưa cao do thất thoát lớn trong quá trình thu hoạch. Sau đó, HTX chuyển hướng sang thả cá mè vinh, tận dụng nguồn thức ăn tự nhiên từ rơm rạ và điều kiện sinh thái mùa nước nổi, mang lại kết quả khả quan hơn.
Dù lợi nhuận chưa lớn, bình quân đạt khoảng 2-3 triệu đồng/ha, nhưng mô hình đã tạo thêm nguồn thu nhập trong thời gian nông nhàn, đồng thời khuyến khích người dân tham gia bảo vệ nguồn lợi thủy sản tự nhiên.
Theo ông Tuấn, yếu tố quan trọng giúp mô hình duy trì và phát triển là sự đồng lòng của các thành viên cùng sự hỗ trợ từ các tổ chức quốc tế như WWF về con giống, vật tư và kỹ thuật. Đây là cơ sở để nông dân mạnh dạn đầu tư, từng bước mở rộng quy mô theo hướng cộng đồng cùng tham gia bảo vệ và hưởng lợi.
Lê Phát Quới, nguyên giảng viên Khoa Môi trường, Đại học Bách khoa Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, việc phát triển một vụ lúa xen 1 vụ cá cùng với chuyển đổi sản xuất vừa mang lại hiệu quả kinh tế cao cho nông dân trên vùng đất ngập nước, vừa hướng đến bảo vệ đa dạng sinh học. Ngay trong sự chuyển đổi đã có sự hỗ trợ phát triển đa dạng loài trên một hệ sinh thái, nhất là hệ sinh thái như Vườn Quốc gia Tràm Chim, hay Láng Sen.
Chuyển đổi sản xuất là giải pháp hiện thời giúp nông dân nghỉ đất, tăng lượng phù sa và chất dinh dưỡng trong đất, phục vụ cho sản xuất vụ sau, cũng là cách giúp giảm lượng phân bón sử dụng trên đồng ruộng, giảm phát thải ra môi trường, giảm chai đất.
Để thực hiện được điều này, cần sự chung tay của chính quyền địa phương và sự đồng thuận của người dân để có một kế hoạch sản xuất vừa phù hợp, vừa đảm bảo thu nhập cho người dân ở những khu vực này. Chính vì vậy, việc nâng cao năng lực tạo sinh kế trong những thời điểm nhàn rỗi là giải pháp khoa học theo hướng thuận thiên, lợi địa và hợp lòng người hiện nay.
Đoàn đã đến tham quan tại tỉnh Tây Ninh: Tận dụng lợi thế đất ngập nước theo mùa, mô hình trồng sen kết hợp nuôi, trữ cá tự nhiên tại xã Tân Hưng, tỉnh Tây Ninh đang mang lại hiệu quả rõ nét về kinh tế, môi trường và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu. Mô hình không chỉ giúp nâng cao thu nhập cho nông dân mà còn góp phần cải tạo đất, giảm chi phí sản xuất và bảo tồn hệ sinh thái đất ngập nước.
Tại xã Tân Hưng, mô hình sen – cá của các hộ dân thuộc vùng đệm Khu bảo tồn đất ngập nước Láng Sen đã thu hút sự quan tâm của nhiều chuyên gia bởi hiệu quả kinh tế và tính bền vững trong sản xuất. Ông Ngô Văn Thống, nông dân xã Tân Hưng cho biết, để sen phát triển tốt, người dân phải làm đất kỹ, bón vôi và phơi đất từ 5-6 ngày để xử lý mầm bệnh. Sen giống được ươm trước khoảng 20 ngày rồi mới đưa ra ruộng nhằm bảo đảm cây phát triển đồng đều.
Sau khi sen bén rễ khoảng 20 ngày, người trồng cần chủ động thay nước, giữ nguồn nước sạch và xử lý kịp thời các loại nấm, vi khuẩn gây hại. Một kinh nghiệm quan trọng là không nên giữ nước liên tục mà cần có giai đoạn rút nước, phơi đất để kích thích bộ rễ phát triển, hạn chế sâu bệnh và nâng cao năng suất.
Thăm hộ chị Nguyễn Thị Diễm Trinh, xã Tân Hưng được chị cho biết: sen thường được xuống giống vào khoảng tháng 7 âm lịch sau khi cải tạo đất và đưa nước vào ruộng. Khi kết hợp nuôi cá trong ruộng sen, người dân vừa tận dụng được mặt nước, vừa có thêm nguồn thu ổn định. Cá nuôi trong ruộng sen khoảng 7 tháng có thể thu hoạch. Trong khi giá sen phụ thuộc khá lớn vào thị trường và thời tiết thì nguồn thu từ cá ổn định hơn, góp phần giảm rủi ro cho người sản xuất. Bình quân mỗi năm, một mẫu sen kết hợp nuôi cá có thể mang lại lợi nhuận khoảng 60 triệu đồng sau khi trừ chi phí, cao hơn nhiều lần so với sản xuất lúa đơn thuần. Để duy trì hiệu quả lâu dài, người dân hạn chế sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, thường xuyên theo dõi chất lượng nước và ưu tiên các biện pháp canh tác thân thiện với môi trường nhằm bảo vệ hệ sinh thái thủy sinh.
ThS. Trịnh Phước Nguyên cho biết, một trong những giá trị nổi bật của mô hình là khả năng cải tạo đất. Sau khi kết thúc vụ sen, toàn bộ thân, lá và rễ sen được cày vùi xuống đất, tạo nguồn hữu cơ tự nhiên cho vụ lúa tiếp theo. Kết quả phân tích cho thấy ruộng lúa sau sen có thể giảm khoảng 40% lượng phân đạm urê, 32% lượng phân lân và 12% lượng phân kali so với ruộng lúa thông thường mà vẫn bảo đảm năng suất. Điều này giúp giảm đáng kể chi phí đầu tư, đồng thời nâng cao độ phì nhiêu của đất.
Theo TS. Lê Phát Quới, nguyên giảng viên Khoa Môi trường, Trường Đại học Bách khoa (Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh), mô hình sen – cá mang lại lợi ích kép về kinh tế và môi trường. Sau thu hoạch, thân, lá và rễ sen phân hủy tạo nguồn hữu cơ tự nhiên, góp phần cải tạo đất và giảm nhu cầu sử dụng phân bón hóa học.
Bên cạnh đó, hệ thống rễ sen giúp cải thiện môi trường nước và đất, tạo điều kiện thuận lợi cho các loài thủy sản sinh trưởng. Đối với những khu vực có bờ bao khép kín, việc kết hợp nuôi, trữ cá trong ruộng sen khá thuận lợi, giúp tận dụng mặt nước và tăng thêm thu nhập cho nông hộ.
Theo các chuyên gia, trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng tác động mạnh đến Đồng bằng sông Cửu Long, việc phát triển các mô hình sản xuất thích ứng với điều kiện ngập lũ tự nhiên là yêu cầu cấp thiết. Ngoài hiệu quả kinh tế, mô hình sen – cá còn góp phần bảo tồn hệ sinh thái đất ngập nước, giảm sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật, đồng thời tạo điều kiện phát triển các sản phẩm giá trị gia tăng từ sen.
Theo ông Trương Hữu Tâm, Trung tâm dịch vụ tổng hợp, xã Phú Hữu, An Giang, đây là chuyến trải nghiệm thực tế giúp nông dân hiểu thêm về các mô hình nuôi cá trên ruộng sen đang vận hành hiệu quả tại Đồng Tháp và Tây Ninh bao gồm cá đồng lũ tự nhiên, cá đồng lũ kết hợp bổ sung cá giống và sen cá kết hợp mùa lũ. Đây cũng là cơ hội học hỏi kiến thức từ các nhà khoa học hàng đầu vùng Đồng bằng sông Cửu Long; tăng cường trao đổi kinh nghiệm thực tế giữa nông dân, hợp tác xã và cán bộ kỹ thuật; hỗ trợ nông dân đánh giá khả năng áp dụng mô hình tại địa phương và thúc đẩy kết nối mạng lưới học tập và hợp tác giữa các tỉnh nhằm nhân rộng những mô hình hiệu quả.
Trên thực tế, cơ hội tham gia các hoạt động tham quan học tập, chia sẻ thực hành tốt giữa những người nông dân tại một số tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long còn bị hạn chế. Do đó, sự kiện nói trên được tổ chức với mong muốn giúp người nông dân được tiếp cận thực tế với các mô hình nông nghiệp bền vững; nâng cao hiểu biết về kỹ thuật và hiệu quả kinh tế của các mô hình này. Từ đó, tạo động lực cho người nông dân áp dụng và nhân rộng các mô hình sản xuất sinh thái tại An Giang và hình thành mạng lưới trao đổi giữa nông dân và các địa phương./.
Bài và ảnh: Nguyễn Thị Phương Loan
