1. Nuôi vỗ thành thục sinh dục cá heo bố mẹ
– Chuẩn bị hệ thống nuôi vỗ trong giai lưới đặt trong ao đất
+ Trước khi tiến hành nuôi vỗ, ao nuôi vỗ phải được cải tạo theo các bước kỹ thuật thông thường của ao nuôi cá.
+ Lắp đặt giai lưới: Chuẩn bị giai lưới có kích thước phù hợp. Giai lưới được đặt cách đáy 0,5 m. Cần lưu ý cá heo có tập tính chất xoi móc, do đó cần bao giai lưới 2 lớp, lưới chì bên ngoài và mắt lưới nhỏ bên trong để tránh thất thoát.
+ Cấp nước: Nguồn nước cấp phải sạch, không ô nhiễm và thuận lợi để dễ dàng thay nước khi cần thiết, điều này giúp kích thích cá thành thục sinh dục tốt hơn.
+ Độ sâu ao nuôi: Mực nước trong ao nuôi vỗ dao động từ 1,2 – 1,5 m.
+ Cung cấp oxy: Khi nuôi vỗ trong giai đặt trong ao đất cần phải sục khí ban đêm. Trong điều kiện thuận lợi, có thể dùng thêm máy bơm nước tạo dòng chảy, nâng hàm lượng dưỡng khí giúp cá ăn mồi và thành thục được tốt hơn trong điều kiện nuôi vỗ trong ao.
+ Bố trí giá thể: Trong các giai nuôi vỗ đặt thêm các ống nhựa có đường kính 6 cm, dài khoảng 0,5 – 0,8 m để làm nơi trú ngụ cho cá, đồng thời giúp thu cá được dễ dàng hơn.
+ Bố trí sàng ăn: Trong mỗi giai nuôi vỗ đặt một sàng ăn, sàng đặt cách đáy giai khoảng 0,3 – 0,5 m.
– Chuẩn bị hệ thống nuôi vỗ trong lồng/bè đặt trên sông
+ Vị trí: Chọn nơi có dòng chảy mạnh, nước sạch, không bị sạt lở, có độ sâu từ 3 m trở lên và đáy lồng/bè cách đáy sông ít nhất 0,5 m.
+ Cấu trúc lồng/bè cần hai lớp lưới chắc chắn: Lớp ngoài là lưới chì (hoặc lưới có mắt lớn) để định hình lồng/bè, lớp trong là lưới mắt nhỏ để ngăn cá thất thoát.
+ Bố trí lồng/bè chéo với nhau, khoảng cách giữa các lồng là 10-15 m để tạo dòng chảy thông thoáng.
+ Diện tích lồng/bè có thể là 50-100 m².
+ Lắp đặt giai lưới: Chuẩn bị giai lưới có kích thước phù hợp. Giai lưới được đặt cách đáy lồng/bè 0,5 m.
+ Nhà bảo vệ: Xây dựng nhà nhỏ trên lồng/bè để trông coi, có thể dùng vật liệu như tôn, gỗ hoặc tre.
+ Bố trí giá thể: Trong các giai nuôi vỗ đặt thêm các ống nhựa có đường kính 6 cm, dài khoảng 0,5 – 0,8 m để làm nơi trú ngụ cho cá, đồng thời giúp thu cá được dễ dàng hơn.
+ Bố trí sàng ăn: Trong mỗi giai nuôi vỗ đặt một sàng ăn, sàng đặt cách đáy giai khoảng 0,3 – 0,5 m.
+ Neo giữ: Chuẩn bị hệ thống neo giữ vững chắc hoặc phương án di chuyển lồng/bè đến nơi an toàn khi có sự cố xảy ra.
– Chọn cá bố mẹ thả nuôi
+ Cá bố mẹ được lựa chọn từ lồng/bè hoặc ao nuôi thương phẩm, được chọn lọc từ nhiều nguồn khác nhau và đã được thuần hóa và thích nghi với môi trường nuôi nhốt nhân tạo.
+ Cá được chọn làm cá bố mẹ phải trên 1 năm tuổi và có khối lượng trung bình từ 30 – 50 g/con (tương đương 20 – 35 con/kg).
+ Cá khỏe mạnh không bị xay xát hoặc có dấu hiệu bị nhiễm bệnh, không bị dị hình, dị dạng.
+ Mật độ nuôi vỗ: Ttrong ao là 1,5 kg/m2, trong lồng/bè là 1,5 kg/m3.
– Thức ăn nuôi vỗ thành thục
+ Cá bố mẹ được cho ăn hoàn toàn bằng thức ăn công nghiệp có hàm lượng đạm thô là 40% trở lên, có bổ sung dịch trùn quế (liều lượng theo khuyến cáo của nhà sản xuất), mỗi ngày cho ăn 2 lần vào các thời điểm 6 – 7 giờ và 17 – 18 giờ. Quá trình bắt mồi của cá được theo dõi hàng ngày để điều chỉnh lượng thức ăn cho thích hợp. Thức ăn của cá được bổ sung các dưỡng chất như men vi sinh, premix khoáng, vitamin C và E nhằm tăng cường sức đề kháng và kích thích sự thành thục của cá bố mẹ.
+ Các thông số môi trường nước trong ao nuôi duy trì ở mức: oxy hoà tan từ 3 – 4 ppm; nhiệt độ từ 25 – 300C; pH từ 7,5 – 8,0. Nếu các chỉ tiêu trên không đạt thì tiến hành thay từ 30 – 50% lượng nước trong ao (đối với nuôi vỗ trong ao). Hệ thống sục khí được mở từ 18 giờ hôm trước đến 6 giờ sáng hôm sau, kéo dài trong suốt thời gian nuôi vỗ. Trong quá trình nuôi vỗ thành thục, tiến hành kiểm tra cá heo bố mẹ định kỳ 1 lần/tháng nhằm theo dõi sự thành thục sinh dục của cá. Tùy theo chất lượng của cá bố mẹ, khẩu phần ăn từ 2 – 3 %/khối lượng cá.
+ Thời gian nuôi vỗ thành thục sinh dục thường kéo dài từ 3 – 5 tháng, có thể bắt đầu từ tháng 12 của năm trước và kéo dài đến tháng 4 năm sau và cá tham gia sinh sản từ tháng 5 và kéo dài đến tháng 9. Thời gian cá tập trung sinh sản nhiều nhất xuất hiện vào tháng 6 – 7 hàng năm. Trong quá trình nuôi vỗ thành thục tiến hành theo dõi sự thành thục sinh dục của cá nuôi thông qua việc mổ kiểm tra ngẫu nhiên cá đực và cái định kỳ 1 lần/tháng trong giai đoạn nuôi vỗ tích cực, 15 ngày/lần trong giai đoạn nuôi vỗ thành thục.
2. Chọn cá bố mẹ cho sinh sản
– Cá bố mẹ sau thời gian nuôi vỗ tiến hành kiểm tra mức độ thành thục sinh dục để chọn ra những cá thể có mức độ thành thục sinh dục tốt nhất, để cho cá tham gia sinh sản. Cá heo bố mẹ có mức độ thành thục sinh dục tốt sẽ có những biểu hiện như sau:
+ Cá cái: chọn những cá cái có bụng to, mềm, hậu môn lồi có màu hồng. Dùng que thăm trứng lấy ra khoảng 15-20 trứng quan sát thấy trứng có dạng hình tròn đều, rời nhau, trứng cá có màu vàng nhạt, dùng kính lúp quan sát thấy nhân lệch sang một bên thì cá đã sẵn sàng cho sinh sản.
+ Cá đực: thon dài, thân có màu xanh, bụng cá thon và cứng, khi vuốt nhẹ bụng gần lỗ sinh dục có tinh dịch màu trắng sữa chảy ra.
3. Dùng kích dục tố kích thích cho cá heo sinh sản
– Dùng phương pháp tiêm 2 liều để kích thích cá heo sinh sản là tốt nhất. Phương pháp gồm:
+ Liều sơ bộ: dùng HCG với liều 1.500 UI/kg cá cái.
+ Liều quyết định: dùng LHRH – A + Dom liều 150 µg + 10 mg/kg cá cái.
– Đối với cá đực, dùng một liều duy nhất và bằng 1/3 so với liều quyết định.
– Thời gian cách nhau từ liều sơ bộ đến liều quyết định là 10 – 12 giờ.
– Chuẩn bị bể cho cá sinh sản
+ Bể cho cá sinh sản là bể composit có thể tích từ 0,3 – 1,0 m3, mực nước trong bể dao động từ 30 – 40 cm. Trong bể đẻ có bố trí hệ thống sục khí và hệ thống nước chảy tuần hoàn nhằm cung cấp oxy, tạo dòng chảy giúp cá sinh sản được tốt hơn. Tùy theo chất lượng cá thành thục, mật độ ở bể cá tham gia sinh sản là 1,5 – 2,0 kg/m3.
+ Thời gian cá hiệu ứng thuốc dao động từ 6 – 7 giờ, tính từ lúc tiêm liều quyết định. Khi đến thời gian cá sinh sản, tiến hành kiểm tra cá bằng cách ấn nhẹ vào bụng cá, thấy trứng chảy ra thì tiến hành vuốt trứng. Trứng cá được vuốt vào tô hoặc các thau nhỏ có đường kính từ 10 – 15 cm, sau khi vuốt trứng xong thì vuốt tinh dịch vào và dùng nước muối sinh lý thụ tinh cho trứng. Trung bình 1 cá đực đủ thụ tinh cho 3 cá cái.
+ Thụ tinh nhân tạo
Sau khi tiêm thuốc được khoảng 6 giờ kiểm tra sự rụng trứng của cá, tiến hành vuốt nhẹ bụng cá cái gần lỗ sinh dục khi thấy trứng chảy ra thành dòng thì trứng đã rụng. Sau đó tiến hành vuốt trứng, trước khi vuốt trứng cá dùng khăn mềm lau khô bụng cá và dụng cụ chứa trứng. Vuốt nhẹ bụng cá theo hướng từ đầu xuống bụng, đồng thời dùng thau hứng trứng, sau khi vuốt trứng xong vuốt trực tiếp tinh dịch vào thau chứa trứng và dùng lông gà đảo đều tiếp tục cho dung dịch thụ tinh vào ngập trứng sau đó đảo đều trứng từ 1-2 phút cho trứng thụ tinh và chuyển trứng sang bể ấp.
+ Chuẩn bị bể ấp trứng
+ Trứng cá heo thuộc dạng trứng bán trôi nổi, trứng sau khi thụ tinh được cho vào bể ấp, bể ấp trứng thường dùng là bể composit có thể tích khoảng 1 m3. Mật độ ấp trứng dao dộng từ 300.000 – 500.000 trứng/m3. Nước trong bể ấp được trao đổi liên tục. Thời gian trứng nở khoảng 10 – 12 tiếng (tính từ lúc cá đẻ). Thời gian trứng nở còn tùy thuộc vào nhiệt độ của nước, thông thường ở nhiệt độ từ 28 – 300C trứng nở sau 10 – 12 tiếng.
+ Ngày đầu tiên sau khi nở, không cần cung cấp thức ăn cho cá, giai đoạn này cá chỉ tiêu hóa bằng noãn hoàng, sau khi cá bột tiêu hóa hết noãn hoàng (sau 24 giờ), cá bắt đầu ăn ngoài, giai đoạn này nên chuyển cá bột sang ao ương.
4. Thu hoạch: Cá bột sau khi nở chỉ tiêu hóa bằng noãn hoàng, khoảng 24 giờ sau thời gian này cá bắt đầu ăn ngoài và thả vào ao ương.
Bài và ảnh: Nguyễn Minh Thư
