Sự biến động của thời tiết như mưa, nắng thất thường đã làm sức đề kháng của cá nuôi bị suy giảm, tạo điều kiện cho mầm bệnh xâm nhập gây ra một số bệnh trên cá như: bệnh trùng mỏ neo, trùng bánh xe, bệnh loét mang, đốm đỏ, bệnh thối mang,…
Vì vậy, thay vì phụ thuộc vào kháng sinh hóa học dễ gây tồn dư, để phòng bệnh cho cá theo hướng an toàn, việc tận dụng những thảo dược trong tự nhiên như lá xoan, xuyên tâm liên, cây cỏ mực, tỏi… giúp phòng, ngừa dịch bệnh và hạn chế việc sử dụng thuốc kháng sinh, giúp cá sinh trưởng và phát triển tốt mang lại hiệu quả kinh tế cao.
– Củ tỏi (kháng sinh tự nhiên): Tỏi có chứa alixin (C6H10OS2), là chất có tác dụng diệt khuẩn mạnh, phổ diệt khuẩn rộng với nhiều loại vi khuẩn như thương hàn, phó thương hàn, lị, tả, trực khuẩn, bạch hầu, vi khuẩn gây thối rữa. Dùng tỏi để trị bệnh viêm ruột cho cá (bệnh do vi khuẩn), dùng 500 gram củ tỏi nghiền nát trộn với thức ăn cho 100 kg cá ăn/ngày; cho ăn khoảng 5 – 6 ngày liên tục.
– Cây sòi: Có thân màu xám, lá mọc so le, cuống lá dài 3 – 7 cm, phiến lá hình quả trám dài khoảng 3 – 9 cm, lá nhọn, hai mặt đều có màu xanh, hoa mọc ở kẽ lá dài 5 – 10 cm. Quả có dạng hình cầu, đường kính 12 mm, khi chín màu đen tía, có 3 ngăn, mỗi ngăn 1 hạt, trong hạt có tinh dầu. Cây sòi thường mọc hoang ở nhiều nơi, thích nơi ẩm, có nhiều ánh sáng. Trong rễ thân cây sòi có nhiều vitamine, acid hữu cơ, tanin, chất béo… có khả năng diệt vi khuẩn; nhất là trong môi trường có vôi sống sẽ giúp tăng tác dụng diệt khuẩn. Để phòng các bệnh thối rữa mang, trắng da, trắng đầu ở cá lấy cành bó thành bó nhỏ cho xuống ao.
– Cây cỏ sữa lá nhỏ: Cây cỏ sữa lá nhỏ, là cây cỏ nhỏ thường mọc sát trên mặt đất, thân cành tím đỏ, lá mọc đối hình bầu dục hay thon dài (7mm x 4mm). Cụm hoa mọc ở kẽ lá, quả nang có lông, hạt nhẵn dài 0,7 mm. Khi bấm vào thân cây chảy mủ nhựa màu trắng sữa. Cây cỏ sữa có phổ kháng khuẩn rộng và có tác dụng ngưng máu trung hòa độc tố. Dùng toàn thân cây để trị bệnh viêm ruột, bệnh thối rữa mang của cá do vi khuẩn gây ra. Dùng 500 gram cây cỏ sữa khô kết hợp với 200 gam muối; trộn với thức ăn cho 100 kg cá ăn/ngày, cho ăn liên tục trong 3 ngày.
– Cây xuyên tâm liên: Cây xuyên tâm liên (cây cổng cộng, lam khái liên, khổ đảm khảo), cây nhỏ mọc thẳng cao khoảng 0,3 – 0,8 m, có nhiều đốt, nhiều cành, lá mọc đối, cuống lá ngắn, phiến lá hình mác hay hình bầu dục thuôn dài, hai đầu nhọn, mặt nhẵn (dài 3 – 12 cm, rộng 3 cm) hoa màu trắng điểm hồng thành chùm ở nách hay đầu cành. Quả có hình trụ dài 15 mm, rộng 3,5 mm. Cây xuyên tâm liên có tác dụng giải độc, ức chế vi khuẩn … Dùng cây xuyên tâm liên khô 1 kg hay 1,5 kg cây tươi cho 50 kg cá ăn/ngày, cho ăn liên tục 5 – 7 ngày để trị bệnh viêm ruột cho cá trắm.
– Cây cỏ mực: Cây cỏ mực (cỏ nhọ nồi, hạn liên thảo), cây dạng cỏ, thân có lông cứng, lá mọc đối xứng và có lông ở 2 mặt; lá dài từ 2 – 8 cm, rộng 5 – 15 mm. Cụm hoa hình đầu màu trắng ở kẽ lá hoặc đầu cành. Trong cỏ mực có một tinh dầu, tanin, chất đắng, caroten và chất ancaloit gọi là ecliptin. Cỏ mực có tác dụng cầm máu, không gây tăng huyết áp, không làm giãn mạch ở người. Dùng khoảng 4 – 5 kg cây cỏ mực tươi, giã lấy nước trộn vào thức ăn cho 100 kg cá ăn/ngày; cho ăn liên tục 5 – 7 ngày, có tác dụng trị bệnh xuất huyết đốm đỏ và viêm ruột ở cá.
– Cây xoan: Cây xoan (cây sầu đông, sầu đâu, cây xoan trắng, cây xuyên luyên, cây dốc hiên), có thân cây cao đến 30 m, vỏ thân xù xì có nhiều khía dọc. Ở trong thân, vỏ, rễ, lá và quả của cây xoan có chứa các ancaloit; tác dụng diệt một số loại ký sinh trùng ở cá. Phòng trị bệnh cho cá thường dùng cành lá xoan bón lót xuống ao với lượng khoảng 0,3 – 0,4 kg/m3 nước trước khi thả cá vào để ương 3 ngày có thể phòng và trị ký sinh trùng thuộc ngành nguyên sinh động vật, ký sinh trên cá hương, cá giống hoặc trị bệnh do trùng mỏ neo ở cá.
– Cây chó đẻ răng cưa: Cây có chiều cao khoảng 30 cm, thân hơi nhẵn, mọc thẳng đứng mang cành, thường có màu đỏ; lá mọc so le, lưỡng bộ giống như lá kép. Phiến lá dài 5 – 15 mm, rộng 2 – 5 mm, mép nguyên thủy như hơi có răng cưa rất nhỏ, mặt dưới màu xanh lơ, không cuống. Hoa mọc ở kẽ lá, nhỏ, màu đỏ nâu. Cây chó đẻ răng cưa thường mọc hoang và có tác dụng kháng sinh đối với một số vi khuẩn Aeromonas hydrophyla, Edwasdsiella tarda gây bệnh hoại tử ở cá trê, vòng kháng khuẩn 11-20mm (Bộ môn bệnh cá Viện Nghiên cứu NTTS I, 1993). Dùng khoảng 4 – 5 kg cây chó đẻ răng cưa tươi, giã lấy nước trộn vào thức ăn cho 100 kg cá ăn/ngày; cho ăn liên tục 6 – 7 ngày.
– Hạt cau: Dùng hạt cau xay nhuyễn với lượng từ 3-4 gram/ kg cá/ngày, cho ăn liên tục trong 3 ngày để tẩy giun tròn (Spinitectus clariasi) ký sinh trong ruột cá. Hoặc dùng 1 gram hạt cau trộn với 2 kg thức ăn, đem cho cá ăn trong 6 – 7 để trị bệnh sán dây (Bothriocephalus gowkongensis) ký sinh trong ruột cá.
– Cây trâm bầu: Hạt trâm bầu có nhiều tinh dầu (12%) tanan, axit axalic, canxi và các axit béo palmitic, linoleic; Vỏ và lá chứa nhiều tanan, flavonoit. Hạt, vỏ và lá làm thuốc tẩy giun sán. Dùng tinh dầu bằng cách phun xuống ao, bể cá sau 12 giờ diệt sán lá đơn chủ, liều dùng 1ppm.
Bài và ảnh: Nguyễn Thị Thúy Duy
