Trên vùng đất phù sa An Giang, nơi những cánh đồng lúa, nếp trải dài từ cù lao đến tận chân núi, có một người nông dân tóc đã bạc vẫn miệt mài bên thửa ruộng, tay cầm sổ ghi chép, mắt dõi theo từng bông nếp trổ. Người ấy là ông Từ Bá Đạt, ở xã Thạnh Mỹ Tây, được nông dân trong vùng gọi bằng cái tên trìu mến: “nhà khoa học chân đất”.
Gần hai mươi năm qua, ông Đạt đã biến niềm đam mê nghiên cứu của mình thành hiện thực, cho ra đời giống nếp thơm ban đầu được đặt tên là TMT1 (Thạnh Mỹ Tây 1), khi đăng ký khảo nghiệm quốc gia đặt tên lại là nếp thơm AG – niềm tự hào của vùng trồng nếp trứ danh tỉnh An Giang, được bà con Tri Tôn, Tịnh Biên và nhiều địa phương khác tin tưởng canh tác.
Từ người trồng nếp thành nhà khoa học của đồng ruộng
Sinh ra trong một gia đình nông dân nghèo, từ nhỏ ông Đạt đã gắn bó với ruộng đồng. “Tôi quen với mùi bùn, mùi rơm rạ từ hồi còn cởi trần chạy theo cha ra đồng,” ông cười và kể lại. Năm tháng qua đi, kinh nghiệm giúp ông canh tác giỏi, nhưng chính niềm trăn trở về giống nếp địa phương kém năng suất, dễ đổ ngã, hạt không đồng đều đã thôi thúc ông đi tìm hướng đi mới.
Năm 2006, khi nhiều người cùng tuổi nghĩ đến chuyện an nhàn, ông Đạt lại quyết định bắt đầu một hành trình đầy thử thách – làm nghiên cứu khoa học ngay trên đồng ruộng nhà mình. Ông tìm đến Trường Đại học Cần Thơ, học hỏi các thầy, các bạn nghiên cứu sinh về quy trình chọn lọc, lai tạo giống. “Ban đầu nghe họ nói toàn thuật ngữ chuyên môn, tôi chẳng hiểu bao nhiêu. Nhưng càng nghe càng mê, về nhà lại mày mò đọc sách, hỏi cán bộ khuyến nông rồi tự làm thử,” ông nhớ lại.
Những vụ đầu tiên thất bại liên tiếp: hạt lép, cây yếu, năng suất thấp. Có lúc cả ruộng nếp bị sâu ăn trụi, ông Đạt ngồi thẫn thờ nhìn thành quả tiêu tan. Nhưng rồi ông lại bắt đầu vụ mới, ghi chép cẩn thận từng chi tiết: thời gian sinh trưởng, sức chống chịu, độ dẻo của hạt, mùi thơm sau khi xay xát… “Thất bại nhiều thì mới thấy được đâu là con đường đúng,” ông nói, giọng trầm mà kiên định.
Sau hàng chục vụ lai tạo, đến năm 2011, ông Đạt vui mừng khi tìm ra một tổ hợp giống cho kết quả vượt trội: cây cao vừa phải, bông to, hạt chắc, thơm dịu, chịu phèn tốt.
Giống nếp AG – Từ thửa ruộng nhỏ đến thương hiệu lớn
Giống nếp AG nhanh chóng được nông dân các xã ở Tri Tôn, Tịnh Biên đón nhận. Người đầu tiên trồng thử là ông Nguyễn Văn Xuân, nông dân ở xã Tân Lập cũ. Nhớ lại vụ đầu tiên gieo giống của ông Đạt, ông Xuân cười:
“Ban đầu tôi nghi ngờ lắm, vì nghe nói giống do nông dân tự nghiên cứu. Nhưng khi thu hoạch, năng suất đạt hơn 7 tấn/ha, hạt lại trắng, dẻo, thơm – bán ra thương lái giành mua. Từ đó tới giờ, tôi trung thành với nếp AG. Mỗi vụ thu thêm cả chục triệu đồng so với giống cũ.”
Không chỉ được nông dân yêu thích, nếp AG còn được các cơ sở xay xát và doanh nghiệp thu mua ở Long Xuyên, Châu Đốc đánh giá cao vì chất lượng đồng đều, hạt nếp dẻo, bóng và thơm tự nhiên – thích hợp cho sản xuất bánh, xôi, rượu nếp. Theo đánh giá, năng suất trung bình của nếp AG đạt 6,5 – 7 tấn/ ha, cao hơn 15 -20% so với giống nếp phổ biến trước đó.
Nhờ giống nếp này, nhiều hộ dân vùng Bảy Núi đã cải thiện thu nhập rõ rệt, hình thành các tổ hợp tác sản xuất nếp AG, tạo nên thương hiệu đặc trưng cho vùng đất An Giang.
Không dừng lại – người nông dân của mười giống mới
Khi được hỏi vì sao không dừng lại sau thành công của nếp thom AG, ông Đạt cười bảo:
“Lúa nếp cũng như con người, phải thích nghi với thời tiết mới sống được. Giống mình tạo ra hôm nay, vài năm sau nếu không cải tiến sẽ lạc hậu. Tôi phải tiếp tục nghiên cứu để bà con có thêm lựa chọn.”
Và đúng như lời ông nói, đến năm 2025, bên bờ ruộng, ông lại tiếp tục công việc quen thuộc: đo chiều cao cây, đếm số hạt chắc trên mỗi bông và ghi vào sổ tay. Mười giống nếp mới đang được ông và nhóm cộng sự thử nghiệm, mỗi giống có đặc tính riêng – có giống chịu mặn tốt, có giống chống rầy nâu, có giống thời gian sinh trưởng ngắn chỉ 90 ngày giúp nông dân canh tác ba vụ/ năm.
Những giống nếp triển vọng này hứa hẹn sẽ trở thành bộ giống xác nhận – được công nhận và nhân rộng trên toàn tỉnh trong thời gian tới. “Tôi mong có thể chuyển giao những giống này cho các trung tâm giống hoặc hợp tác xã, để bà con tiếp cận dễ hơn. Chừng nào còn sức, tôi còn làm,” ông nói, đôi mắt ánh lên niềm tin.
Người gieo tri thức giữa đồng xanh
Không chỉ nghiên cứu cho riêng mình, ông Từ Bá Đạt còn sẵn lòng chia sẻ kiến thức cho nông dân trong vùng. Mỗi vụ xuống giống, ông đều tổ chức các buổi hướng dẫn kỹ thuật chọn giống, xử lý hạt, bón phân, quản lý sâu bệnh. “Nhiều người gọi tôi là thầy, nhưng tôi chỉ coi mình là người bạn đồng hành,” ông cười khiêm tốn.
Chính vì vậy, ông được mời tham dự nhiều diễn đàn “Nông dân sáng tạo” do tỉnh tổ chức, trở thành tấm gương tiêu biểu của phong trào “Nông dân sản xuất – kinh doanh giỏi”. Những cán bộ trẻ từng gặp ông đều ấn tượng với người đàn ông say mê nghiên cứu nếp, lúa không khác gì nhà khoa học thực thụ.
Tiến sĩ Huỳnh Quang Tín, Giảng viên Đại học Cần Thơ nhận xét:
“Ông Đạt là trường hợp hiếm hoi ở địa phương vừa làm nông, vừa nghiên cứu, lại có kết quả thực tiễn cao. Giống nếp AG là minh chứng rõ ràng nhất cho năng lực sáng tạo của nông dân An Giang.”
Khát vọng gieo mầm cho thế hệ sau
Hơn mười năm gắn bó với con đường nghiên cứu, ông Đạt hiểu rằng mỗi kết quả có được là sự kết tinh của hàng trăm lần thất bại. Nhưng ông không thấy mệt mỏi, trái lại coi đó là niềm vui. “Thành công lớn nhất của tôi không phải là giống nếp thơm AG nổi tiếng, mà là nhìn thấy lớp trẻ hôm nay tin rằng nông dân cũng có thể làm khoa học,” ông chia sẻ.
Trên bàn làm việc cũ kỹ, bên chồng sổ ghi chép là tờ giấy nháp ông đang phác thảo kế hoạch xây dựng “vườn thực nghiệm cộng đồng” – nơi nông dân có thể học và thử nghiệm giống mới cùng nhau. Ông nói:
“Tôi mong sau này có những bạn trẻ tiếp nối công việc này. Nếu mình làm được, họ sẽ làm tốt hơn. Tôi chỉ mong An Giang có thêm nhiều giống lúa, giống nếp do chính nông dân tạo ra.”
Ngọn lửa đam mê chưa bao giờ tắt
Chiều xuống, ánh nắng cuối ngày trải vàng trên những bông nếp trĩu hạt. Ở rìa ruộng, dáng người nông dân tóc bạc vẫn cặm cụi ghi thêm vài dòng: “Giống kháng rầy nâu tốt, hạt trắng, dẻo, mùi thơm ổn định.”
Nhìn ông Đạt trong khung cảnh ấy, ai cũng cảm nhận được hình ảnh của một người gieo hạt tri thức giữa đồng xanh, người không chỉ làm ra hạt nếp thơm mà còn gieo vào lòng người niềm tin rằng khi nông dân biết học hỏi, biết sáng tạo, họ có thể trở thành nhà khoa học đích thực.
Đêm xuống, ngọn đèn trong căn nhà nhỏ bên ruộng vẫn sáng. Ông Đạt tiếp tục đọc tài liệu, chỉnh lại vài dòng ghi chú cho vụ thử nghiệm mới. Bên ngoài, đồng lúa thì thào trong gió, như đang tri ân người đã góp phần tạo nên “hạt ngọc quê hương” bằng cả cuộc đời miệt mài lao động và đam mê khoa học.
“Nông dân làm khoa học – gieo mầm từ trái tim”, đó có lẽ là lời tóm gọn nhất cho cuộc đời và sự nghiệp của ông Từ Bá Đạt – người đã chứng minh rằng, tri thức không chỉ đến từ giảng đường, mà còn từ đôi tay biết tìm tòi và khối óc không ngừng khát vọng đổi mới.
Bài và ảnh: Bảo Phong
